Asosiy raqamlar
Dipfeyk-pornografiyada tasvirlangan har 100 kishidan 99 nafari ayollardir (Security Hero, 2023). Shu bilan birga, sun’iy intellektni yaratadigan mutaxassislar orasida ayollar 22 foizni tashkil etadi («BMT Ayollar», 2026). 2025-yilda ayol jurnalistlarning 42 foizi internetdagi ta’qib bilan bogʻliq oflayn hujumlar haqida xabar bergan. Bu 2020-yildagidan ikki baravar koʻp (YUNESKO, «BMT Ayollar»).
Sun’iy intellekt tizimlarini asosan erkaklar yaratadi. Ayollar dunyodagi sun’iy intellekt mutaxassislarining qariyb 22 foizini va bu sohadagi rahbarlarning 14 foizdan kamini tashkil etadi, deyiladi sentyabrda e’lon qilingan «BMT Ayollar»ning Gender Snapshot 2026 hisobotida. Generativ sun’iy intellektdan ayollar erkaklarga qaraganda taxminan 20 foiz kamroq foydalanadi.
Bu tafovut haqida kambodjalik NGO-CEDAW tashkilotining salohiyatni rivojlantirish boʻyicha maslahatchisi Mel Keshen va kommunikatsiyalar boʻyicha mutaxassisi Yari Keo gapirdi. Tashkilot BMTning Xotin-qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini tugatish toʻgʻrisidagi konvensiyasi tamoyillarini targʻib qiladi. Ular Youth Meets Media konferensiyasida «Gender va sun’iy intellekt: gender dezinformatsiyasiga qarshi kurash» sessiyasining birinchi qismini olib bordi. Konferensiyani DW Akademie 23–25-oktyabr kunlari Pnompenda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Moʻgʻuliston, Butan, Kambodja, Tailand va Myanmadan kelgan yoshlar hamda media savodxonligi mutaxassislari uchun oʻtkazdi.
Sun’iy intellekt qanday stereotiplarni takrorlaydi
Modellar mavjud ma’lumotlardan, ularda mustahkamlangan stereotiplar bilan birga, oʻrganadi, deb tushuntirdi sessiya yetakchilari. Sessiyada buni oddiy soʻrovlar misolida koʻrsatishdi. Shifokor va hamshira haqida hikoya yozishni soʻralgan chat-bot soʻrovda jins koʻrsatilmagan boʻlsa-da, shifokorni erkak, hamshirani ayol qilib yozdi. Tasvir generatorlari uch misoldan ikkitasida oila onasi yongʻin mashinasidan eri va bolalari tomon chiqayotgan sahnadagi oʻt oʻchiruvchini erkak qilib chizdi.
Xuddi shunday qonuniyatlar 2024-yildagi YUNESKO va Sun’iy intellekt boʻyicha xalqaro tadqiqot markazi (IRCAI) tadqiqotida ham tasvirlangan. GPT-2, ChatGPT va Llama 2 modellari ayol ismlarini «uy», «oila», «bolalar» va «nikoh» soʻzlari bilan, erkak ismlarini esa «biznes», «maosh» va «karyera» soʻzlari bilan bogʻlagan. Tadqiqotchilar Llama 2ning jins eslatilgan soʻrovlarga bergan javoblarining taxminan 20 foizida seksistik yoki ayollarga nafrat bilan qaraydigan mazmun topgan.
Llama 2 ayollar haqida toʻqigan hikoyalarda «er», «ona» va «qishloq» soʻzlari oldingi oʻringa chiqqan, erkaklar haqidagi hikoyalarda esa — «shahar», «kun» va «hayot». Global Janub mamlakatlari odamlari haqidagi hikoyalarni modellar qishloq, oila, ogʻir mehnat va oʻqish atrofida qurgan.
Llama 2 til modeli erkak (man), ayol (woman), oʻgʻil bola (boy) va qiz bola (girl) haqida toʻqigan hikoyalardagi soʻzlar bulutlari. Manba: YUNESKO va IRCAI, «Challenging Systematic Prejudices», 2024. CC BY-SA 3.0 IGO litsenziyasi.
YUNESKOning 2019-yilgi raqamli koʻnikmalar boʻyicha hisoboti «I’d blush if I could» («Agar qoʻlimdan kelsa, qizarib ketardim») deb nomlanadi. Siri ovozli yordamchisi jinsiy haqoratga shunday javob bergan.
Sun’iy intellekt ayollarga qarshi qanday ishlatilmoqda
Security Hero kompaniyasining 2023-yildagi ma’lumotlariga koʻra, internetdagi dipfeyk videolarning 98 foizi pornografiya, undagi tasvirlangan odamlarning 99 foizi esa ayollardir.
Tipping Point hisobotini «BMT Ayollar» va Yevrokomissiya 2025-yil dekabrda ICFJ va YUNESKO bilan birga chiqardi. Soʻrovda qatnashgan har oʻnta jurnalist, faol va huquq himoyachisi ayoldan yettitasi internetda zoʻravonlikka, deyarli chorak qismi esa sun’iy intellekt yordamidagi hujumlarga duch kelgan. Ta’qib internetdan tashqarida ham davom etadi: ayol jurnalistlarning 42 foizi bunday hujumlar haqida xabar bergan. YUNESKOning 2020-yildagi soʻrovida bu koʻrsatkich 20 foiz edi.
Markaziy Osiyodagi holatlar nimani koʻrsatadi
Factchecknet.uz bosh muharriri Dilfuza Mirzaxmedova sessiyaning ikkinchi qismini onlayn olib bordi. U mintaqa mamlakatlaridagi holatlarni tahlil qildi. Uning aytishicha, tanqid ayolning aytgan yoki qilgan ishiga qaratiladi, hujum esa uning tanasi, «or-nomusi», nikohi va bolalariga yoʻnaltiriladi. Hujumdan maqsad — ayolni obroʻsizlantirish, ovozini oʻchirish yoki tarmoqdan chiqib ketishga majburlash.
Mintaqadagi holatlar uchta usulga bogʻlanadi. Birinchisi — muvofiqlashtirilgan kampaniyalar. Qozogʻistonda jurnalist ayollarga qarshi mualliflik huquqi buzilgani haqida ommaviy yolgʻon shikoyatlar berilgan, platformalar ularning materiallarini oʻchirib, akkauntlarini bloklagan; shunga oʻxshash sxema Qirgʻizistonda ham tasvirlangan. Ikkinchisi — soxta tasvirlar. Qozogʻistonda jurnalistning yuzi va ovozi sun’iy intellekt yordamida mavjud boʻlmagan investitsiya platformasi reklamasida ishlatilgan. Uchinchisi — seksuallashtirilgan dezinformatsiya: ayolning tanasi va «axloqi»ga oid laqablar, mish-mishlar va suratlarning sizib chiqishi.
Ayrim ishlar sudgacha yetib bordi. Oʻzbekistonda blogger Facebookdagi postlarida haqorat qilgan jurnalist ayol 2025-yilda apellyatsiyada gʻalaba qozondi: sud bloggerni postlarni oʻchirishga, uzr soʻrashga va 25 mln soʻm toʻlashga majbur qildi.
Tojikistonning Sugʻd viloyatida «Gulruxsor» markazi 2024-yilda soʻragan 39 nafar ayolning 60 foizdan ortigʻi texnologiyalar yordamidagi zoʻravonlikka shaxsan duch kelgan, deyiladi GenderIT tarmogʻi e’lon qilgan tadqiqotda. Shaxsiy hayotning huquqiy himoyasi boʻyicha 2025-yilgi Tarmoq tayyorgarligi indeksida Oʻzbekiston 127 davlat orasida 119-oʻrinni, Qozogʻiston 118-oʻrinni, Qirgʻiziston 88-oʻrinni egallaydi. Tojikiston indeksga kiritilmagan. Oʻzbekistonda 2026-yil yanvaridan sun’iy intellekt yordamida shaxsiy ma’lumotlarga noqonuniy ishlov berganlik uchun jarima solinadi: bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 50–100 baravari, hozir bu 22–44 mln soʻm.
Nima qilish tavsiya etiladi
Birinchi qism yetakchilari sun’iy intellektga soʻrov berishda jins, mintaqa va vaziyatni aniqlashtirishni hamda yaratilgan matn va tasvirlarni inson tekshiruvisiz e’lon qilmaslikni maslahat berishdi.
Hujum qurboniga ikkinchi qismda bahsga kirishmaslik va dalillarni oʻchirmaslik, havola va sanalar bilan skrinshotlarni saqlab qoʻyish, parollarni almashtirish va ikki bosqichli himoyani yoqish, platformaga shikoyat qilish, soʻng muharrir, huquqshunos yoki huquq himoyachilariga, tahdid boʻlsa — politsiyaga murojaat qilish taklif etildi. Buzib kirilgan akkauntlar bilan bogʻliq yordamni Access Now raqamli xavfsizlik liniyasi bepul va kecha-kunduz koʻrsatadi (help@accessnow.org). Hujumni chetdan koʻrayotganlarga soxta xabarni hatto rad etish uchun ham yubormaslik, balki unga shikoyat qilish va jabrlanuvchini qoʻllab-quvvatlash maslahat berildi.
Kontekst
Mintaqadagi holatlar 14–15-sentyabr kunlari Toshkentda Markaziy Osiyo jurnalist ayollar koalitsiyasining II konferensiyasida ham muhokama qilindi. U yerda tahririyatlar Nisso Rasulova va Gulnora Amirshoyeva ishlab chiqqan «Genderga sezgir jurnalistika kodeksi va amaliy qoʻllanmasi»ga qoʻshildi. Bu Markaziy Osiyo ommaviy axborot vositalari uchun ixtiyoriy standart, hujjat professional muhokama uchun loyiha maqomiga ega.
Kodeks zoʻravonlik uchun javobgarlikni jabrlanuvchiga yuklamaslikni, uning roziligisiz shaxsini oshkor qilmaslikni va qamrov uchun sarlavhalar hamda ijtimoiy tarmoqlarda kamsituvchi iboralarni takrorlamaslikni talab qiladi. Unda alohida ta’kidlanishicha, statistikaning yoʻqligi muammoning yoʻqligini anglatmaydi: zoʻravonlik haqidagi rasmiy ma’lumotlar haqiqiy miqyosdan koʻra, odamlar qanchalik tez-tez yordam soʻrab murojaat qilishini koʻrsatadi.
Şuningdek öqing