Bangkok, oktyabr. Oʻn daqiqa ichida zaldagi oʻnlab mamlakatlardan kelgan odamlarga Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekistonda nogironligi boʻlgan ayol uchun adolatga olib boradigan yoʻl qanday tuzilganini va nega bu yoʻl koʻpincha eng boshida uzilib qolishini tushuntirish kerak.
SVRI Forum — ayollar va bolalarga nisbatan zoʻravonlik bilan shugʻullanuvchilarning dunyodagi eng yirik kasbiy yigʻini: tadqiqotchilar, amaliyotchilar, faollar, amaldorlar. Toʻqqizinchi forum oʻtdi Bangkokda 2026-yil 5–9-oktyabr kunlari «Where the field comes together» — «butun soha uchrashadigan joy» shiori ostida.
U yerda ma’ruza bilan qatnashish taklif boʻyicha emas. Dastur tezislar tanlovi asosida shakllanadi va bu forum uchun ularning 2186 tasi topshirilgan. Ishtirokchilar soni bir yarim mingdan oshishi kutilgan edi; forum yakuniga koʻra tashkilotchilar 80 dan ortiq mamlakatdan 1500 dan ortiq mutaxassis qatnashganini ma’lum qilishdi. Forum broshyurasida 142 ta mamlakat tilga olingan (qaysi yillar uchun ekani aniqlanmagan), 2024-yilgi forumda esa delegatlarning uchdan ikki qismi daromadi past va oʻrtacha boʻlgan mamlakatlardan kelgan.
Yilning mavzusi, ishtirokchi tashkilotlardan biri JSST ta’riflashicha, — ayollar va bolalarga nisbatan zoʻravonlikka barham berish uchun dalillar va harakatlarni ilgari surish.
Bu forum haqida dasturdan koʻra koʻproq narsani tushuntiradigan bir tafsilot bor: forumda delegatlar gʻamxoʻrligining alohida dasturi — Wellness and Collective Care mavjud. Oʻtgan forumda, 2024-yilda, unga sokin «Brave Room» xonasi, klinik psixologlar maslahatlari va travmani hisobga oladigan amaliyotlar kirgan. Besh kun ketma-ket zoʻravonlikni tahlil qiladigan odamlarga bu kofe-breyklardan kam kerak emas.
Abbos Mansurov — Youth Sounding Board Uzbekistan jamoasi a’zosi, bu Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyo uchun dasturi doirasida, YeI Delegatsiyasi bilan kelishilgan holda Oʻzbekistonda tuzilgan yoshlar kengashi. Yoshlar kengashlari mintaqaning barcha beshta mamlakatida faoliyat yuritadi; loyiha haqida ma’lumot UNOPS saytida joylashtirilgan.
Tadqiqotni xalqaro Equality Now tashkiloti uchta mamlakatdagi mahalliy hamkorlar bilan, jumladan nogironligi boʻlgan ayollar tashkilotlari bilan birga tayyorlagan. Oʻzbekistonda hamkorlar qatorida «Opa-Singillar», NIHOL tashabbuslarni rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash markazi hamda «Istiqbolli avlod» bor.
Va darhol — usiz keyingi hech narsani tushunib boʻlmaydigan asos. Markaziy Osiyodagi nogironligi boʻlgan ayollar ikki xil kamsitish kesishgan joyda turadi: jinsi va nogironligi boʻyicha. Bu ikki muammoning yigʻindisi emas, balki uchinchi, alohida muammodir.
«Biz haqimizda — bizsiz hech narsa»
Ma’lumotlar yigʻilgan 2023-yil noyabrdan 2024-yil noyabrgacha (hisobot 2025-yil 5-dekabrda e’lon qilingan). Milliy qonunchilik va xalqaro standartlar tahlil qilindi. Jabrlanganlar bilan 11 ta chuqur intervyu oʻtkazildi — ular orasida eshitish nuqsoni boʻlgan ayollar va jismoniy hamda psixososial nogironligi boʻlgan ayollar bor (Qozogʻistonda 3 ta, Qirgʻizistonda 3 ta, Oʻzbekistonda 5 ta). 21 nafar milliy mutaxassis soʻrovdan oʻtkazildi (mamlakatlar boʻyicha 6, 9 va 6): sudyalar, prokurorlar, sud tibbiyot ekspertlari, advokatlar, tergovchilar va nogironligi boʻlgan odamlar tashkilotlari vakillari. Shuningdek, 2018–2025-yillardagi 12 ta sud qarori tahlil qilindi (mamlakatlar boʻyicha 1, 6 va 5 ta): ishlarga kirish cheklangan edi, ularni mahalliy NNT-hamkorlar taqdim etgan.
Tadqiqot vositalarini kabinetda ishlab chiqishmagan. Ularni nogironligi boʻlgan odamlarning oʻz tashkilotlari bilan birga yaratishgan: Qozogʻistonda «Shyrak», Qirgʻizistonda «Ravenstvo», Oʻzbekistonda «Opa-Singillar». Mansurov sahnadan aytadigan tamoyil — «Biz haqimizda — bizsiz hech narsa»: nogironligi boʻlgan odamlar huquqlari harakatining asosiy shiori, ya’ni guruh haqidagi qarorlar uning ishtirokisiz qabul qilinmaydi.
Jabrlanganlar bilan barcha intervyular xavfsizlik protokollari boʻyicha — maxfiylik va toʻliq kommunikatsion qoʻllab-quvvatlash sharoitida, jumladan imo-ishora tili tarjimasi bilan oʻtgan.
Avval — boʻshliq
Uchala mamlakat ham ikki BMT konvensiyasini ratifikatsiya qilgan: ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini tugatish va nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyalar. Bu niyat deklaratsiyasi emas, huquqiy majburiyatdir. Majburiyat bilan amaliyot orasidagi tafovut tadqiqot predmetining oʻzidir.
U mavjud boʻlmagan ma’lumotlardan boshlanadi. Rasmiy jinoyat statistikasi bir vaqtning oʻzida jins va nogironlik boʻyicha ajratilmaydi. Ya’ni davlat raqamlaridan nogironligi boʻlgan qancha ayol jinsiy zoʻravonlikdan jabr koʻrganini bilib boʻlmaydi: milliy hisob tizimlarida bunday toifaning oʻzi yoʻq.
Mustaqil tashkilotlar hisoblagan joyda manzara boshqacha. Nogironligi boʻlgan odamlarning «Ravenstvo» ittifoqi Qirgʻizistonda 2025-yilda oʻtkazgan soʻrov shuni koʻrsatdi: soʻrovda qatnashgan nogironligi boʻlgan 150 ayoldan 140 nafari (93%) zoʻravonlikning kamida bir shakliga duch kelgan, 27% — jinsiy zoʻravonlikka.
Ishlar sinishiga olib keladigan mexanizm
Bu chiqishning markaziy qismi, mavzudan uzoq odam aynan shuni tushunishi kerak.
Ayol xabar berishga qaror qiladi. Keyin jinoyatni tergov qilish emas, uning oʻzini tekshirish boshlanadi.
Intellektual va psixososial nogironligi boʻlgan ayollarning koʻrsatmalari muntazam ravishda yoʻl qoʻyilmaydigan dalil deb topiladi. Asos — sud-psixiatriya ekspertizasining ayol ishning holatlarini toʻgʻri qabul qila olmasligi haqidagi xulosasi. «Ayblanuvchi nima qildi» degan savol oʻrniga sud «unga ishonish mumkinmi» degan savolni koʻradi.
Bu nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaning 12-moddasiga — nogironligi boʻlgan odamlarning huquq layoqatini boshqalar bilan teng asosda tan olishni talab qiladigan moddasiga — toʻgʻridan-toʻgʻri zid. Equality Now tadqiqoti Oʻzbekistonni shu moddaga bildirilgan rezervani bekor qilishga chaqiradi.
Yonma-yon ikkita stereotip ishlaydi va ular bir-biriga teskari. Nogironligi boʻlgan ayolni yo «jinssiz» deb koʻrishadi — demak, unga bunday narsa boʻlishi mumkin emas, — yo unga giperseksuallikni yuklashadi. Ikkala qolip ham hujumchiga qulay: u ayol jim turadi, gapirsa ham — unga ishonishmaydi, deb hisoblaydi.
Qolgan toʻsiqlar soddaroq va qoʻpolroq. Politsiya boʻlimlari va sud zallari jismonan kirib boʻlmaydigan. Imo-ishora tili tarjimoni, oddiy tildagi materiallar va Brayl shrifti koʻpincha yoʻq. Protsessual muddatlar qat’iy va jabrlanuvchining na jismoniy, na psixologik holatini hisobga olmaydi — ishlar rasmiy asoslar bilan toʻxtatiladi.
Oʻzbekiston: nima oʻzgardi va nima oʻzgarmadi
Oʻzgargani — qonun. OʻRQ-829-son qonun (2023-yil 11-aprel, 12-aprelda kuchga kirgan) Jinoyat kodeksining 118, 119 va 129-moddalarini yangi tahrirda bayon etdi — nogironlik bilan bogʻliq ogʻirlashtiruvchi holatlar bilan.
«Aybdorga ma’lum boʻlgan holda nogironlik belgisi bor» shaxsni zoʻrlash endi jazolanadi sakkiz yildan oʻn yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan. Xuddi shu norma 119-moddada ham bor (gʻayritabiiy shaklda jinsiy ehtiyojni qondirish); 129-moddada, buzuq harakatlar toʻgʻrisida, bunday ogʻirlashtiruvchi holat uch yildan besh yilgacha jazo beradi.
Alohida — nogironlikka bogʻlanmagan norma: jinoyatni jabrlanuvchini tarbiyalash, oʻqitish yoki unga gʻamxoʻrlik qilish vazifalarini bajaradigan shaxs yoki muassasa xodimi sodir etgan boʻlsa: 118 va 119-moddalar boʻyicha bu oʻn yildan oʻn besh yilgacha. Bu birinchisidan kam emas muhim, chunki koʻpchilik holatlar ayol yonidagi odamga qaram boʻlgan joyda sodir boʻladi.
Mansurov buni katta qadam deb ataydi — va ikkinchi yarmiga oʻtadi.
Sud amaliyoti oʻzgarmadi. Yillar davomida asosiy toʻsiq Oliy sud Plenumining 2010-yil 29-oktyabrdagi 13-sonli qaroriga koʻra ojiz holat tushunchasining tor talqini boʻlib qoldi: sudlar va tergovchilar nogironlikni ojizlik bilan tenglashtirishgan va kontekstni — ixtiyoriy rozilik boʻlgan-boʻlmaganini va tomonlar mavqeidagi farq qanday boʻlganini — koʻrib chiqishmagan.
Muhit ham oʻzgarmadi. Institutsionalizatsiya — zoʻravonlik xavfi eng yuqori boʻlgan yopiq muassasalarda yashash — saqlanib qolmoqda. Malakali imo-ishora tili tarjimonlari yetishmaydi. Sud va tergov organlari binolari nogironligi boʻlgan odamlar uchun koʻpincha kirib boʻlmaydigan — bu haqda tadqiqotda uchala mamlakat boʻyicha aytilgan.
Oʻzgartirish taklif qilinayotgan besh narsa
Birinchisi va asosiysi — zoʻrlashni kuch ishlatilgani yoki ojizlik isbotlanishi orqali emas, ixtiyoriy rozilikning yoʻqligi orqali belgilash. Hozir ayol jismonan qarshilik koʻrsatmagan boʻlsa, ish koʻpincha sudgacha yetib bormaydi.
Ikkinchisi — nogironligi boʻlgan odamlarning huquq layoqatini tan olish va homiylikni isloh qilish: qarorni inson oʻrniga qabul qiladigan tizimni qaror qabul qilishda qoʻllab-quvvatlash tizimiga almashtirish.
Uchinchisi — protsessual moslashuvlarni qonunda mustahkamlash: qulay kommunikatsiya, imo-ishora tili tarjimasi, hamrohlik qiluvchi shaxs, soʻroq qilishning moslashtirilgan bayonnomalari.
Toʻrtinchisi — psixiatriya ekspertizalaridan koʻrsatmalarni obroʻsizlantirish uchun foydalanishni toʻxtatish va ilmiy asossiz amaliyotlarni, jumladan bokiralikni tekshirishni taqiqlash.
Beshinchisi — sudyalar, prokurorlar va politsiyachilarni majburiy oʻqitish hamda huquqni muhofaza qilish organlarida ayollar sonini oshirish.
«Eng zaif odamlar uchun erishib boʻlmaydigan boʻlib qolsa, adolat amalga oshgan deb hisoblanmaydi», — deydi u zalga. Markaziy Osiyodagi nogironligi boʻlgan ayollar va qizlar jinoyat adliyasi tizimlari uchun juda uzoq vaqt koʻrinmas boʻlib qoldi, konvensiyalar esa qogʻozdagi imzo boʻlib qolmasligi kerak.
Bu Oʻzbekistonga nima beradi
Uchta amaliy xulosa.
Birinchisi: kodeksda ogʻirlashtiruvchi holatlar allaqachon bor, ammo ularni qoʻllash vositasi yoʻq. 2010-yilgi qarordagi ojizlik talqini amal qilar ekan, 2023-yilgi norma har bir ishda ishlamaydi. Bu tafovut yangi qonun bilan emas, Oliy sud Plenumining tushuntirishi bilan yopiladi.
Ikkinchisi: statistikani jins va nogironlik boʻyicha ajratmasdan, na miqyosni baholash, na vaziyat yaxshilanganini tekshirish mumkin. Bu barcha takliflar ichida eng arzoni va idora ichidagi farmoyish bilan amalga oshirish mumkin boʻlgan yagona narsa.
Uchinchisi: tadqiqot ingliz, rus, qirgʻiz va oʻzbek tillarida mavjud (qisqacha mazmuni — qozoq tilida) — demak, u nafaqat xalqaro auditoriyaga, balki tavsiyalar bilan nima qilishni hal qilishi kerak boʻlgan milliy idoralarga ham qaratilgan.
Bangkokdagi chiqish ish berganini ikki belgi boʻyicha tekshirish mumkin boʻladi: Plenumning ojiz holat haqidagi tushuntirishi paydo boʻladimi va jinoyat statistikasi jins hamda nogironlik boʻyicha ajratila boshlaydimi.