Qonun bolalarni himoya qiladimi: gap huquqni qoʻllash amaliyotida
14 oktyabr kuni prezident qonunni imzoladi: 14 yoshga toʻlmagan bolani zoʻrlaganlik uchun endi umrbod qamoq jazosi tayinlanadi. Video orqali soʻroq qilishdan tortib, maktab va bogʻcha xodimlarini ishdan boʻshatishgacha aynan nimalar oʻzgarayotganini alohida tahlil qildik. Bu yerda esa gap boshqa narsa haqida. Men shunchaki nafas rostlab olishni istardim, lekin boʻlmayapti.
Qonun bahordan beri tayyorlanayotgan edi, ammo u alohida sharoitda qabul qilindi: ijtimoiy tarmoqlarda Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tumanidagi bolalar bogʻchasida besh yoshli qizga nisbatan zoʻravonlik sodir etilgani haqida xabar tarqaldi. 52 yoshli xoʻjalik mudiri gumon qilinmoqda; Kun.uz uning oilaning qoʻshnisi boʻlganini yozadi. Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva Telegramda bunday jinoyatlar uchun “oʻlim jazosi qoʻllanilishi kerak”ligini, qonun buni nazarda tutmagani uchun javobgarlikni kuchaytirish boʻyicha takliflar tayyorlanayotganini ma’lum qildi. Qonunchilik palatasi qonunni 29–30 sentyabr kunlari qabul qilgan, Senat esa uni 2 oktyabr kuni ma’qulladi. Tez, lekin gap tezlikda emas. Bunday qonunlar navbatdagi dahshatli toʻlqindan keyin emas, balki oldin paydo boʻlishini istardim.
Oʻlim jazosini qaytarishni Alisher Qodirov (“Milliy tiklanish”) taklif qilgan edi: uning fikricha, Konstitutsiyani jamiyat talabiga moslashtirish mumkin. Deputat Bobur Bekmurodov e’tiroz bildirdi va uning dalilini diqqat bilan oʻqib chiqish kerak: agar bolani zoʻrlaganlik uchun oʻlim jazosi tahdid qilsa, jinoyatchi yagona guvohni, ya’ni bolaning oʻzini yoʻq qilishga urinishi mumkin. Bu mavhum falsafa emas. Bu biz himoya qilmoqchi boʻlganlar uchun bevosita xavf. Odiljon Tojiyev 2024-yildayoq bahsda jiddiy dalil keltirgan edi: yillar oʻtib, koʻpincha haqiqiy jinoyatchi boshqa odam ekani ma’lum boʻladi. Umrbod qamoq jazosini qayta koʻrib chiqish mumkin, oʻlim jazosini esa qaytarib boʻlmaydi.
Oʻlim jazosi 2005-yildagi farmon bilan bekor qilingan, taqiq Konstitutsiyaning 25-moddasiga kiritilgan, 2008-yildan beri esa mamlakat Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktga Ikkinchi fakultativ protokolda ishtirok etadi. Bu jazoning toʻxtatuvchi ta’siriga oid ishonchli dalillar ham yoʻq. Masalan, AQSH Milliy tadqiqot kengashining 2012-yildagi yirik tahlili oʻlim jazosining qotilliklar darajasiga toʻxtatuvchi ta’sirini baholash imkonini bermaydi.
Endi asosiy masalaga oʻtaylik. Qonun qabul qilinayotgan kunlarda Nemolchi.uz Navoiy viloyatidagi ish haqida xabar berdi: 19 yoshli yigit 13 yoshli qizni zoʻrlagan, iyul oyida birinchi instansiya sudi unga 15,5 yil jazo tayinlagan, ammo apellyatsiya qayta sud-tibbiy ekspertiza tayinlagan va onaning soʻzlariga koʻra, bolani ekspertizaga olib kelishga majbur qilishgan. Qizning ota-onasi aytishicha, ayblanuvchiga qarshi avval ham ish boʻlgan, ammo u sudga yetib bormagan: oʻshanda “kelishib”, arizani qaytarib olishgan. Qattiq jazo buni hal qilmaydi. Gap shundaki, bunday ishlar sudgacha va hukmgacha yetib boradimi? Eng muhimi: umrbod qamoq jazosini qoʻllashga hojat qolmasligi uchun nima qilish kerak? Avvalo, profilaktika ishlashi kerak: bolalarni haqiqiy himoya qilish shundan boshlanadi.
Shu kunlarda erta nikohlar uchun jarimalar kuchaytirildi: farzandini turmushga bergan ota-onalar uchun endi 7–15 oʻrniga 20–25 BHM, roʻyxatdan oʻtmagan diniy marosim uchun 15–30 oʻrniga 30–50 BHM. Rasmiy statistikaga koʻra, erta nikohlar sezilarli darajada kamaygan: 2018-yilda FHDYO organlari 17 yoshlilarning 5 123 ta nikohini qayd etgan, 2019-yilda ayollar uchun nikoh yoshi oshirilgach, ularning soni 2020-yilda 88 taga tushdi. 2025-yil boshidan buyon, sogʻliqni saqlash vazirining soʻzlariga koʻra, 15–17 yoshdagi 155 ta holat qayd etilgan. Ammo bu faqat roʻyxatga olingan nikohlar, faqat diniy marosim bilan rasmiylashtirilgan ittifoqlar statistikaga kirmaydi. Farmonga koʻra, ularni mahallalar, FHDYO, maktablar, shifoxonalar va diniy tashkilotlar aniqlashi kerak, xabar bermaganlari esa javobgarlikka tortiladi.
Loyiha — yechim emas
Bu hafta elektr va gaz haqida savollar koʻp boʻldi, ularda adashib qolish oson. Nima hal boʻldi, nima hal boʻlmadi? Isitish va suyultirilgan gaz tariflarini qish haqidagi materialda jamladik. Bu yerda esa asosiysi. Bittasi hal boʻldi: 6 oktyabr kuni prezident qishda bazaviy narxdagi elektr energiyasi me’yori 200 dan 350 kVt·soatgacha oshirilishini ma’qulladi, lekin faqat gazsiz va gaz uzilishlari boʻlgan hududlar uchun. Qolganlari hozircha loyiha, muhokama 28 oktyabrgacha davom etadi.
Bu siz uchun nimani anglatadi? Agar siz shunday hududda yashasangiz va oyiga 300 kVt·soat iste’mol qilsangiz, taxminan 25 ming soʻm tejaysiz, shuningdek, uyingiz roʻyxatga kirgan-kirmaganini bilib olish muhim: roʻyxatni hokimliklar tasdiqlaydi. Agar sizda gaz barqaror boʻlsa, bu me’yor sizga taalluqli emas.
Agar siz Toshkentda markaziy isitishdan foydalansangiz, koʻproq toʻlashga toʻgʻri keladi: isitiladigan maydoni 60 kv. m boʻlgan xonadon uchun oyiga taxminan 130 ming soʻm (loyiha boʻyicha taxminiy hisob: tarif × maydon × 30 kun). Koʻp qavatli uy aholisi markaziy isitishdan voz kechib, oʻz qozonini oʻrnatishga haqli emas, deb javob berdi Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi. Alohida: ehtiyojmand oilalarga suyultirilgan gaz uchun kompensatsiya hamda 1 million soʻmlik toʻlov taklif etilgan, ammo noyabrgacha kutishga toʻgʻri keladi.
Sovuq ob-havo yaqinlashib qoldi, yechimlar esa hozircha loyihalarda. Faqat qish 1-dekabrda toʻsatdan kelib qolmasin.
“Oʻrganyapmiz”: “Yandex” ishdan chiqqanda
9 oktyabr kuni kechqurun va 11 oktyabr kuni ertalab Yandex Go ishlamadi: yoʻlovchilar safar narxini koʻrmadi, haydovchilar ilovani ocha olmadi. Biz bu haqda yozgan edik: sabab bizda emas, Rossiyada. Uchuvchisiz uchish apparatlari hujumlaridan soʻng, ularning birinchisi 8 oktyabr kuni sodir boʻlgan, “Yandex”ning Sasovo, Kaluga va Vladimirdagi ma’lumotlar markazlari ishdan chiqdi. Yandex Uzbekistan esa xizmatlar uchun hisob-kitoblarning bir qismi turli mamlakatlardagi serverlarda bajarilishini, shuning uchun u yerdagi nosozlik bu yerdagi funksiyalarni oʻchirib qoʻyishini tushuntiradi.
8 oktyabr, ya’ni birinchi hujum kuni Uzum Market bir necha kunga ishdan chiqdi. Kompaniya tizimlarni rejali yangilash haqida gapiradi va Yandex Cloud bilan aloqani tasdiqlamaydi, shuning uchun buni isbotlangan sabab emas, balki vaqt jihatidan tasodif deb hisoblaymiz.
Taksi narxlari tigʻiz soatlarda doim oshadi, lekin shu kunlarda tanqislik qoʻshildi: Yandex Go uzilishlar bilan ishladi, ba’zi joylarda umuman ishlamadi va narxlar yana bir necha barobar oshdi. 15 oktyabr kuni Raqobat qoʻmitasi buni “oʻrganayotganini” ma’lum qildi. Ammo u bu bozorni anchadan beri oʻrganadi: agregatorlar tahlili 2022-yil oktyabrida boshlangan, 2023-yil fevralida Yandex Go asoschilari soʻrovlar olgan, 2024-yil dekabrida esa Qoʻmita yoʻlovchilarning shikoyatlari haqida gapirgan. Toʻrt yillik kuzatuvga qaramay, narxlar tigʻiz soatlarda baribir koʻtarilib ketmoqda.
Shartnoma yoʻq. Yoki bormi?
Haftaning yana bir voqeasi — UzPost. 8 oktyabr kuni Davlat aktivlarini boshqarish agentligi rahbari Sohibjon Murodov shunday dedi: “Bugungi kunda ishonchli boshqaruv shartnomasi yoʻq”. Olti kundan soʻng Gazeta.uz 21-sentyabrdagi aksiyadorlar yigʻilishi bayonnomasi va 2025-yil 30-dekabrdagi 01/3-94-sonli shartnomaga tayanib, UzPost WB INT EXPORT — Wildberries tuzilmasiga bir yil muddatga ishonchli boshqaruvga topshirilganini xabar qildi. Davlat ulushi — 92,9 foiz, ammo kuzatuv kengashidagi toʻqqiz oʻrindan beshtasi Wildberries bilan bogʻliq.
Ehtimol, gap turli hujjatlar va turli sanalar haqida ketayotgandir. Biroq agentlik rahbarining bayonoti va Gazeta.uz havola qilgan hujjatlar bir-biriga zid, kompaniya esa davlatga tegishli va fuqarolarning ma’lumotlari bilan ishlaydi. Bu toʻgʻridan-toʻgʻri savol berish uchun asos. Hozir UzPostni kim boshqaryapti? Yangi boshqaruvchi qanday ma’lumotlardan foydalana oladi? Hozircha noaniq.
Agar haftaga mening koʻzim bilan — farzandlari, elektr hisobi va ilovalarga toʻla telefoni bor oʻsha odamning koʻzi bilan qaralsa, manzara shunday. Bolalar uchun umrbod qamoq jazosi qabul qilindi va erta nikohlar uchun jarimalar oshirildi. Elektr hisobi uchun 350 kVt·soatlik me’yor ma’qullandi, isitish uchun yangi tarif esa hozircha loyiha. Ilovalar bilan vaziyat yomonroq: Yandex Go va taksi boʻyicha hozircha faqat “oʻrganilmoqda”, UzPost boʻyicha esa hech narsa aniq emasligi aniq. Bizda nima boʻlishi haqida yangiliklar naqadar koʻp, nima ishlayotgani haqida esa naqadar kam. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik boʻyicha qancha ish hukmgacha yetib boradi? Erta nikohlar kamayadimi? Gazsiz hududlardagi oilalar issiqroq va arzonroq boʻlganini his qiladimi? Bir haftada qarorlar yetarli boʻldi. Endi ularning qanchalik samarali ekanini oʻqigim keladi.