Prezident Shavkat Mirziyoyev ma’muriy odil sudlovni rivojlantirish boʻyicha takliflar taqdimoti bilan tanishdi va 15 ga yaqin yangi huquqiy institutni joriy etish tashabbusini qoʻllab-quvvatladi. Bu haqda Prezident matbuot xizmati xabar berdi. Asosiy takliflardan biri — hokimlik yoki xalq deputatlari kengashining normativ-huquqiy hujjati fuqarolarning huquqlarini buzgan taqdirda, uning ustidan bevosita sudga shikoyat qilish imkoniyatini yaratish. Hozir bunday imkoniyat mavjud emasligi xabarning oʻzida ham qayd etilgan. Takliflarni kim ishlab chiqqani va ular qachon qonun loyihasi shaklida taqdim etilishi matbuot xizmati tomonidan aniqlashtirilmagan.

Sudga murojaat qilish tartibi ham oʻzgarishi mumkin. Hozirgi bitta murojaat turi oʻrniga toʻrt turdagi da’voni joriy etish taklif qilinmoqda. Ular huquqlar buzilishining oldini olishga ham xizmat qilishi koʻzda tutilgan. Biroq aynan qanday da’vo turlari joriy etilishi xabarda ochiqlanmaganiga Gazeta.uz e’tibor qaratdi. Sudga murojaat qilish uchun belgilangan olti oylik muddatni qayta koʻrib chiqish ham taklif etilmoqda. Jumladan, davlat organi tomonidan qonun buzilganini tan olishni talab qilib, muddat cheklovisiz da’vo kiritish imkoniyati yaratilishi mumkin. Agar mansabdor shaxs jarima qoʻllanilganidan keyin ham sud qarorini bajarmasa, sud bu haqda prokurorga xabar beradi.

«Mutanosiblikni tekshirish» nimani anglatadi?

Takliflarning eng nozik jihatlaridan biri diskretsion vakolatlarga taalluqli. Bu atama qonun mansabdor shaxsga bir nechta qonuniy choradan birini tanlash imkonini beradigan holatlarni anglatadi. Masalan, mansabdor shaxs muayyan huquqbuzarlik uchun ogohlantirish bilan cheklanishi yoki korxona faoliyatini toʻxtatib turish chorasini qoʻllashi mumkin. Konstitutsiyaning 20-moddasiga koʻra, insonga nisbatan qoʻllaniladigan huquqiy ta’sir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va qonunda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli boʻlishi kerak.

Ma’muriy sudlarga bunday tanlovning nafaqat qonuniyligini, balki asosliligini ham tekshirish vakolatini berish taklif etilmoqda. Bu sud mansabdor shaxsning muayyan chorani qoʻllashga vakolati bor-yoʻqligini tekshirish bilan cheklanmay, yengilroq chora yetarli boʻlgan vaziyatda nima uchun qat’iyroq chora tanlanganini ham baholashi mumkinligini anglatadi. Biroq bu tartib protsessual kodeksda qanday aks ettirilishi hozircha noma’lum. Uning amalda qanday ishlashi esa koʻp jihatdan sud amaliyotining shakllanishiga bogʻliq boʻladi.

Kontekst

Ma’muriy sudlar 2017-yil 1-iyuldan buyon faoliyat yuritmoqda. Prezident matbuot xizmati ma’lumotlariga koʻra, shu vaqt ichida ular 150 mingga yaqin ishni koʻrib chiqqan va mansabdor shaxslarning noqonuniy xatti-harakatlari yuzasidan 27 mingga yaqin xususiy ajrim chiqargan. Biroq bu koʻrsatkichlar asosida davlat organlarining qarorlari har ikkinchi ishda noqonuniy deb topilgan, degan xulosaga kelib boʻlmaydi. Buning uchun sud qarorlari boʻyicha alohida statistik ma’lumotlar zarur.

Islohotlarning bir qismi allaqachon kuchga kirgan. OʻRQ-1165-sonli qonun 2026-yil 14-avgustdan amal qilmoqda. Unga koʻra, davlat organi vakilining ma’muriy sud majlisida ishtirok etishi majburiy. Aks holda, sud unga jarima qoʻllashi mumkin. Ishni mazmunan koʻrib chiqishdan oldin, ariza berilgan kundan boshlab 20 kundan kechiktirmay dastlabki sud eshituvi oʻtkaziladi. Unda talablar aniqlashtiriladi va arizadagi kamchiliklar bartaraf etiladi, deb tushuntiradi Podrobno.uz.

Mazkur qonun ishonchni himoya qilish prinsipini ham mustahkamladi. Masalan, tadbirkor davlat organining yer ajratish toʻgʻrisidagi qaroriga ishonib, oʻz majburiyatlarini vijdonan bajargan boʻlsa, keyinchalik bu qarorni qonuniy asoslarsiz bekor qilish mumkin emas.

Oʻsha kuni Prezident «Odil sudlov — 2030» strategiyasi toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi. Strategiyada 57 ta vazifa, 2026–2028-yillarga moʻljallangan 160 ta tadbir va 2030-yilgacha erishilishi kerak boʻlgan 33 ta maqsad belgilangan, deb xabar bergan edi Prezident matbuot xizmati. 2027-yil 1-iyuldan sudlar oʻz qarorlarini oʻzi qayta koʻrib chiqishining oldini olish maqsadida beshta hududlararo sud tashkil etilishi rejalashtirilgan. Bundan tashqari, noqonuniy deb topilgan ma’muriy hujjatlarning ochiq reyestrini yuritish va barcha sud majlislarini audioyozuvga olish nazarda tutilmoqda.

Mahalliy hokimiyat organlari hujjatlari ustidan shikoyat qilish haqidagi taklif kengashlar islohotining mantiqiy davomi hisoblanadi. 2024-yil kuzidan boshlab hokimlar viloyat kengashlariga raislik qilmaydi. Shuningdek, ular kengashlarning noqonuniy qarorlarini bekor qilish uchun sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻldi. Biroq bu qarorlar bevosita taalluqli boʻlgan fuqarolarda hozircha bunday imkoniyat yoʻq. Shu bilan birga, kengashlarning vakolatlari 2025-yil iyunida PF-98-sonli farmon bilan tasdiqlangan konsepsiyaga muvofiq kengayishda davom etmoqda. Demak, barcha uchun majburiy boʻlgan mahalliy qoidalar soni ham ortishi mumkin.

Bu aholi va tadbirkorlar uchun nimani anglatadi?

Davlat organlari bilan sudlashayotgan fuqarolar va tadbirkorlar uchun 14-avgustdan ayrim tartiblar oʻzgardi. Endi davlat organi vakili sud majlisida ishtirok etishi shart, arizadagi kamchiliklarni esa ishni qaytadan boshlamasdan, dastlabki sud eshituvida bartaraf etish mumkin. Biroq 22-sentabrda taqdim etilgan tashabbuslar hozircha taklifligicha qolmoqda. Tegishli qonun qabul qilinmaguncha, hokimlik yoki mahalliy kengashning umummajburiy normativ-huquqiy hujjati ustidan bevosita ma’muriy sudga shikoyat qilishning yangi tartibi amal qilmaydi.

Hozircha javobsiz savollar koʻp. Mahalliy normativ-huquqiy hujjat ustidan kim shikoyat qila oladi: faqat huquqlari buzilgan shaxsmi yoki ushbu hududda yashovchi har qanday fuqaro? Sud bunday hujjatni barcha uchun haqiqiy emas deb topadimi yoki uning qarori faqat da’vogarga taalluqli boʻladimi? Qanday toʻrt turdagi da’vo joriy etiladi? Mahalliy hokimiyat organi ustidan sudga shikoyat qilgan fuqaro ehtimoliy bosimlardan qanday himoya qilinadi?

Islohot muvaffaqiyatini taqdimotda tilga olingan yangi huquqiy institutlar soni emas, ularning amalda qanday ishlashi belgilaydi. Eng muhimi, ushbu savollarga javob beradigan qonun loyihasi ishlab chiqiladimi va sudlar fuqarolarning da’volari asosida hokimliklarning noqonuniy normativ-huquqiy hujjatlarini bekor qila oladimi? Bunday ishlar haqidagi ma’lumotlarni kelgusida tashkil etilishi rejalashtirilgan noqonuniy ma’muriy hujjatlarning ochiq reyestrida koʻrish imkoniyati paydo boʻlishi mumkin.