Vaziyat haqida 27-oktabrda Iqlim oʻzgarishi milliy markazi direktori Farrux Sattarov ma’lum qildi. Uning ma’lumotlariga koʻra, 26-oktabrga qadar Toshkentda 3,9 mm yogʻin yogʻdi, oylik me’yor esa 23,7 mm — deyarli olti baravar kam. Yogʻingarchilik yetishmasligi havodan changning yuvilishini sekinlashtiradi va uning toʻplanishiga sharoit yaratadi. Mutaxassislarning kutishicha, noqulay vaziyat kelasi hafta boshigacha davom etadi.
Vaziyatni nafaqat yer usti stansiyalari kuzatmoqda. 1–26-oktabrdagi sun’iy yoʻldosh suratlari SILAM modeli boʻyicha tahlil qilindi va AQI indeksi bilan solishtirildi: 4–5-oktabrda yogʻin yogʻganda indeks 66–71 darajasida turdi, oyning qolgan kunlarida esa yogʻin yetishmasligi fonida havo sifati yomonlashdi: 26-oktabr kechqurun indeks 155–195 («nosogʻlom» daraja)gacha koʻtarildi. Yevropaning EUMETSAT platformasi va Meteosat sun’iy yoʻldoshi suratlarida 25–26-oktabrda Toshkent shahri va Toshkent viloyati, qisman Sirdaryo va Jizzax viloyatlari ustida yirik chang massalari qayd etilgan.
Bu bir martalik tasodif emas: soʻnggi oʻn yilda sovuq yarim yillikda — kuchli shamol va yogʻingarchilik boʻlmaganda — noqulay ob-havo sharoitlarining takrorlanishi 57 foizga ortdi. Ifloslanish manbalarini aniqroq aniqlash uchun Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi huzurida faoliyat yuritadi Ixtisoslashtirilgan atmosfera laboratoriyasi markazi, uni Zikrilla Alimov boshqaradi.
Kontekst
Ob-havo hamma narsani tushuntirib bermaydi: Jahon banki va Ekologiya qoʻmitasining tadqiqotiga koʻra, yil davomida oʻrtacha Toshkent havosidagi mayda PM2.5 zarrachalarining 36 foizini shamol changi, 28 foizini binolarni isitish, 16 foizini transport, 13 foizini sanoat hosil qiladi, bu haqda yozgan edik. Kuzda bunga harorat inversiyasi qoʻshiladi: iliq havo sovuq yer usti qatlami ustiga yotadi, vertikal aralashish toʻxtaydi va chiqindilar koʻpaymasa ham, zarrachalar yer yuzasida toʻplanadi. Shahar aholisi sezadigan holat ham shundan: kechqurun va kechasi kunduzgidan koʻra nafas olish qiyinroq — aynan shu soatlarda mobil laboratoriya 25-oktabrga oʻtar kechasi koʻpchilik nuqtalarda PM2.5 darajasini «noqulay» va «juda noqulay» deb qayd etgan. Shu bilan birga, yil boʻyicha koʻrsatkichlar oʻtgan yildagidan past: oktabr oyining dastlabki 19 kunida PM2.5 40 foizga, PM10 56 foizga kamaydi, 1-sentabrdan 19-oktabrgacha esa oʻtgan yili AQI boʻyicha «zararli» kunlar 11 ta boʻlgan, bu yil esa birorta ham boʻlmadi. Bu raqamlardan oddiy xulosa kelib chiqadi: yillik tendensiya va alohida ogʻir kechqurun — turli oʻlchamlar, inson oʻzini qanday his qilishini esa aynan ikkinchisi belgilaydi.
Mayda zarrachalar nimasi bilan xavfli
Zararni changning oʻzi emas, balki uning nafas yoʻllariga chuqur kirib, qon oqimiga tushadigan mayda fraksiyasi keltiradi. JSST baholashiga koʻra, tashqi havoning ifloslanishi 2019-yilda dunyoda 4,2 million erta oʻlimga sabab boʻlgan. Bu oʻlimlarning 68 foizi yurak ishemik kasalligi va insultga, 14 foizdan — surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi va pastki nafas yoʻllarining oʻtkir infeksiyalariga, 4 foizi esa oʻpka saratoniga toʻgʻri keladi. JSST havo ifloslanishini bolalar salomatligi uchun asosiy ekologik xavflardan biri deb ataydi va PM2.5 boʻyicha 35 mkg/m³ birinchi oraliq maqsadga erishish dunyoda yiliga taxminan 300 ming hayotni saqlab qolishini ta’kidlaydi.
Amaliyotda bu nimani anglatadi
Inversiya kechasi, keskin sovuq tushganda va kuchsiz shamolda hosil boʻladi, kunduzi esa havo aralashishi tiklanadi — shuning uchun bunday paytlarda sayr, yugurish va koʻchadagi mashgʻulotlarni, shuningdek shamollatishni ham kunning yorugʻ vaqtiga koʻchirish maqsadga muvofiq. Yogʻingarchilik haqiqatan ham ishlaydi: oktabrning havosi nisbatan toza boʻlgan yagona kunlari yomgʻirga toʻgʻri keldi. Ekologiya qoʻmitasi havo sifatini ikki shkala — xalqaro AQI va milliy indeks boʻyicha e’lon qiladi, ular bir-biridan sezilarli farq qilishi mumkin: 25-oktabrga oʻtar kechasi AQI boʻyicha daraja «noqulay» edi, milliy indeks boʻyicha esa shahar boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich PM2.5 boʻyicha «yashil», PM10 boʻyicha «sariq» boʻldi, shuning uchun ikkalasiga ham e’tibor berish kerak.
Material axborot xarakteriga ega va shifokor maslahatining oʻrnini bosmaydi.