Xitoyda oddiy ma’lumotlarni qayta ishlovchilarga baholashni uch yilda kamida bir marta oʻtkazish tavsiya etiladi. Kompaniya buni oʻzi, mas’ul shaxsni tayinlab, yoki shartnoma asosida uchinchi tashkilotni yollab oʻtkazishi mumkin. Agar muhim ma’lumotlar xavfsizligi holati sezilarli oʻzgarsa, baholashni rejadan tashqari oʻtkazish kerak. Viloyat darajasidagi va undan yuqori idoralar sertifikatlangan tashkilotni jalb etishni talab qilish va hisobotlarni tekshirish huquqini oldi. Milliy xavfsizlik yoki jamoat manfaatlariga tahdid boʻlganda kompaniya buzilishlarni bartaraf etishga majbur qilinadi, buni bajarmasa — muhim ma’lumotlarni qayta ishlashni toʻxtatishni talab qilishlari mumkin. Baholash uchun yoʻl-yoʻriq sifatida GB/T 45577-2025 va GB/T 45389-2025 milliy standartlari xizmat qiladi.
Oʻzbekiston bu yil teskari tomonga harakat qildi. Prezident 26-martda imzolagan shaxsiy ma’lumotlar toʻgʻrisidagi qonun mamlakat ichida majburiy saqlashni faqat biometrik va genetik ma’lumotlar, shuningdek, mahalliy aloqa operatorlari abonentlarining ma’lumotlari uchun qoldirdi. Qolgan shaxsiy ma’lumotlarni, agar mamlakat teng darajadagi himoyani ta’minlovchi deb tan olingan boʻlsa yoki operator tasdiqlangan namunaviy shartnoma shartlari yoki korporativ qoidalarni qoʻllasa, xorijda saqlash va qayta ishlash mumkin.
Kontekst
Xitoy huquqidagi «muhim ma’lumotlar» — alohida toifa, odatiy ma’nodagi shaxsiy ma’lumotlarga toʻgʻri kelmaydi: bu oshkor boʻlishi yoki buzilishi milliy xavfsizlik yoki jamoat manfaatlariga bevosita tahdid solishi mumkin boʻlgan ma’lumotlar — masalan, muhim infratuzilma atrofidagi geoma’lumotlar va video oqimlar, iqtisodiy faollikni aks ettiruvchi transport oqimlari ma’lumotlari yoki bir vaqtning oʻzida 100 mingdan ortiq kishining shaxsiy ma’lumotlari. Ya’ni majburiy yillik risk baholash har qanday biznesga emas, balki aynan shunday miqyosdagi ma’lumotlar massivlari bilan haqiqatan ishlaydigan kompaniyalarga — muhim infratuzilma operatorlaridan yirik texnologiya va avtomobil kompaniyalarigacha — tegishli. Qoidabuzarliklar uchun ogʻir oqibatlarda 50 mingdan 2 mln yuangacha jarimalar, eng chekka holatda esa faoliyatni toʻxtatish yoki litsenziyani qaytarib olish nazarda tutilgan, ya’ni talab deklarativ emas, real sanksiyalar bilan ta’minlangan.
Oʻzbekistonning teskari tomonga burilishi aniq amaliy muammo bilan izohlanadi: 2021-yilda joriy etilgan fuqarolarning barcha shaxsiy ma’lumotlarini mamlakat ichidagi serverlarda saqlash talabi, hukumatning oʻz ta’biricha, «talqinda noaniq» boʻlib chiqdi va amalda yirik xalqaro xizmatlarni — birinchi navbatda karta va tranzaksiyalar ma’lumotlarini global standartlar boʻyicha xorijda qayta ishlashi kerak boʻlgan Apple Pay, Google Pay va PayPal toʻlov tizimlarini — mamlakatga kiritmaydigan toʻsiq vazifasini oʻtadi. Shu sababli 26-mart qonuni majburiy lokalizatsiyani faqat eng sezgir toifalar — biometrik, genetik ma’lumotlar va mahalliy aloqa operatorlari abonentlari ma’lumotlari uchun saqlab qoldi, qolgan shaxsiy ma’lumotlarni esa, agar qabul qiluvchi mamlakat teng darajadagi himoyani ta’minlasa yoki operator tasdiqlangan namunaviy shartnoma shartlaridan foydalansa, endi chet elga uzatish mumkin.
Aslida, ikki voqea ma’lumotlarga nisbatan qarama-qarshi strategiyalarni tasvirlaydi: Xitoy milliy xavfsizlik masalasi deb hisoblagan ma’lumotlar ustidan nazoratni kuchaytiradi, shu bilan birga umuman axborot ustidan qat’iy suverenitetni saqlaydi, Oʻzbekiston esa, aksincha, global raqamli infratuzilmaga (toʻlovlar, bulutli xizmatlar) integratsiyalashish uchun shaxsiy ma’lumotlar lokalizatsiyasini susaytiradi — ikkala mamlakat turli vazifalarni hal qilmoqda: Pekin davlat xavfsizligiga tahdidlardan himoyalanmoqda, Toshkent esa jahon texnologiya kompaniyalarining kelishi uchun toʻsiqlarni olib tashlamoqda.