Forum 2025-yil oktabrida Fargʻonadagi birinchi uchrashuvda boshlangan ishni davom ettirdi va uch mamlakat hokimiyat vakillari, ekspert tashkilotlari, fuqarolik jamiyati va xalqaro tuzilmalarni toʻpladi. Mintaqaviy ishonch, iqtisodiy hamkorlik, ekologik muammolar hamda ayollar, yoshlar va mahalliy hamjamiyatlarning ishtiroki muhokama qilindi.
Ikkinchi kun «Yntymak» — Birlik kuni nomi ostida oʻtdi. BMTning mintaqaviy markazi yoshlar tashabbuslari boʻyicha sessiyani moderatorlik qildi, unda Fargʻonada 22–25 iyunda ishlab chiqilgan Yosh tinchlik quruvchilarning transchegaraviy tashabbusi tavsiyalari taqdim etildi. Ular yoshlarning tinchlik qurishdagi ishtiroki, chegaralar boʻylab ishonch va mas’uliyatli kommunikatsiya, iqtisodiy hamkorlik va iqlim xavfsizligiga taalluqli.
Forum doirasida Kaxa Imnadze Sugʻd viloyati hokimi oʻrinbosari Anvar Yakubi, Tojikiston Prezidenti huzuridagi Strategik tadqiqotlar markazi direktori Xayriddin Usmonzoda va Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyo boʻyicha maxsus vakili Eduards Stiprays bilan uchrashdi.
Kontekst
Fargʻona tinchlik jarayoni vodiydagi chegaralar hal etilgach ishga tushirildi: 2025-yil 31 martda Oʻzbekiston, Tojikiston va Qirgʻiziston prezidentlari Xoʻjandda Abadiy doʻstlik deklaratsiyasi va davlat chegaralarining tutashuv nuqtasi toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi. Forum uch mamlakatning chegara hududlari — Fargʻona, Sugʻd va Botken viloyatlari oʻrtasidagi muloqot maydoni sifatida oʻylab topilgan va navbat bilan har bir mamlakatda oʻtkaziladi.
Bu amalda nimani anglatadi
Xoʻjanddagi forum — diplomatik rasmiyat emas, balki yaqin vaqtgacha tinchlik mutlaqo kafolatlanmagan joyda uni mustahkamlashga bevosita urinish. Fargʻona vodiysi — Markaziy Osiyoning eng gavjum aholi yashaydigan va etnik jihatdan aralash mintaqasi, u uch mamlakat oʻrtasida shunday boʻlingan ediki, chegaralar oʻnlab yillar davomida oxirigacha kelishilmay qoldi: faqat Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasida 70 ga yaqin munozarali uchastka sanalgan. Bu mavhum bahslarga emas, muntazam toʻqnashuvlarga aylandi: hal etilgunga qadar 12 yil ichida 150 dan ortiq chegara voqeasi yuz berdi, 2022-yil sentabrida esa Qirgʻiziston-Tojikiston chegarasi uchastkasidagi janglar toʻrt kun davom etib, ikki tomondan kamida 100 kishining hayotiga zomin boʻldi.
Aynan shuning uchun 2025-yildagi Xoʻjand shartnomasi va undan keyingi forum — bir martalik voqea emas, balki uch mamlakat munosabatlarini sporadik zoʻravonlik portlashlari rejimidan nafaqat poytaxtlar, balki chegara hududlarning oʻzlari — avvalgi mojarolarning bevosita ishtirokchilari va qurbonlari boʻlgan Fargʻona, Sugʻd va Botken viloyatlari darajasida ham doimiy muloqot rejimiga oʻtkazishga urinishdir. Jarayonga BMTning Profilaktik diplomatiya boʻyicha mintaqaviy markazi — aynan mintaqaviy bahslarning qurolli toʻqnashuvlarga aylanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yaratilgan tuzilma — qoʻshilgani uch mamlakat va xalqaro hamjamiyat Fargʻona misolini istiqbolda mintaqaning boshqa munozarali chegara hududlariga ham qoʻllash mumkin boʻlgan model deb hisoblashini koʻrsatadi.