Bayonnomalar Ma’muriy javobgarlik toʻgʻrisidagi Kodeksning 144-moddasi 5-qismi boʻyicha tuziladi. Reydlarni «Toshkent shahri yoʻlovchi tashishlarini monitoring qilish va nazorat qilish» davlat muassasasi oʻtkazadi. Yangi tartib 2026-yil 1 sentabrdan brutto-shartnoma asosida ishlaydigan barcha shahar avtobuslarida amal qiladi: yoʻlovchi kirishda toʻlashi shart, aks holda chiptasiz hisoblanadi.
Bu amalda nimani anglatadi
Islohotgacha toʻlov tizimi yoʻlovchiga kartani darhol tegizmasdan avtobusga kirishga imkon berardi, keyin esa bu uning ixtiyorida qolardi. Brutto-shartnomada haydovchining toʻlovni kuzatishdan shaxsiy manfaati yoʻq: u bosib oʻtilgan marshrut uchun, haqiqatda nechta yoʻlovchi toʻlaganidan qat’i nazar, qat’iy summa oladi, chipta tushumi bevosita tashuvchiga ketadigan va u buni nazorat qilishdan manfaatdor boʻlgan avvalgi sxemadan farqli oʻlaroq. Natijada 2026-yilning dastlabki toʻrt oyida Toshkent avtobuslarida 50 mingdan ortiq chiptasiz yoʻlovchi jarimaga tortildi, yetti oyda esa — qariyb 80 ming yoʻlovchi, jami taxminan 2 mlrd soʻm miqdorida. Aynan shu sababli toʻlov kirish paytiga koʻchirildi: endi yoʻlovchi kartani, bank kartasini, smartfonni yoki ijtimoiy kartani validatorga oʻtirishi bilanoq tegizishi shart, oʻziga qulay paytda emas.
1 sentabrdan keyin bayonnomalar sonining qariyb 68% ga oshishi chiptasiz yoʻlovchilar koʻpaygani belgisi emas, balki tizimni aldash qiyinlashgani belgisidir: ilgari toʻlamaydigan yoʻlovchilarning bir qismi shunchaki qoidabuzar sifatida qayd etilmasdi, hozir esa kirishda toʻlanmagan har bir holat rasman chiptasiz yurish hisoblanadi va avtomatik ravishda bayonnomaga tushadi. Ya’ni raqam qoidabuzarliklar oʻsishini emas, ochilish darajasi oʻsishini aks ettiradi.
Shahar uchun bu toʻgʻridan-toʻgʻri byudjet ma’nosiga ega: brutto-shartnomalarda chipta tushumi haydovchiga emas, tashuvlar buyurtmachisiga (shaharga) ketgani uchun, hisobga olinmagan har bir yoʻlovchi tashuvchining emas, shahar byudjetining bevosita yoʻqotishi hisoblanadi. Shu bilan birga chiptasiz yurish uchun jarimani 5–10 baravar oshirish muhokama qilinmoqda — hozirgi 41 200 soʻmdan birinchi qoidabuzarlik uchun 220 ming soʻmgacha va takroriy uchun 440 ming soʻmgacha, — oktabr boshida esa qoʻshimcha chora paydo boʻldi: nazoratchilar tekshiruv paytida yoʻlovchining validatorini bloklash imkoniyatini oladi, shunda u kartani orqaga sanada tegizib bayonnomadan qutula olmaydi. Bu choralarning barchasi birgalikda — tarqoq qattiqlashtirishlar emas, balki hisob tizimini yangi moliyaviy modelga izchil qayta qurishdir, bunda yoʻlovchi oqimi ma’lumotlarining aniqligi shahar tashuvchilarga qancha toʻlashi va marshrut tarmogʻini qanchalik samarali rejalashtirishini bevosita belgilaydi.