Dunyoda nisbat barqarorroq: ayollar sun’iy intellekt muhandislarining 19,3 foizini tashkil etadi — bu raqam Jahon iqtisodiy forumining 2026-yil 16-sentyabrda e’lon qilingan Global gender tafovuti haqidagi hisobotida keltirilgan. Xuddi shu yerda: sun’iy intellekt bilan ishlaydigan kompaniyalarda ayollar rahbar boʻlmagan oddiy lavozimlardagi xodimlarning 36,6 foizini, yuqori boshqaruvda esa 25,3 dan 27,7 foizgacha qismini tashkil etadi, dunyodagi umumiy gender tafovuti 69,2 foizga yopilgan — hozirgi sur’atlarda paritetga 120 yil qoladi.
Mavzuga oid tadqiqotlar toʻplamini yigʻgan — Nemolchi.Uz loyihasi. Unda — 2018-yilda Jahon iqtisodiy forumi va LinkedIn qilgan birinchi baholash: unda sun’iy intellekt mutaxassislari orasida ayollar 22 foiz hisoblangan; Stenford universitetining AI Index hisoboti ma’lumotlari: unga koʻra AQShda sun’iy intellekt boʻyicha doktorlik darajasini olganlar orasida ayollar ulushi 2010-yildan beri taxminan 20 foiz atrofida; hamda ishlab chiquvchilar tarkibi mahsulotda qanday namoyon boʻlishiga ikkita misol: Amazon «ayollar» soʻzi uchun bahoni pasaytiradigan rezyume saralash vositasidan voz kechdi, mashhur ovozli yordamchilarning 62,5 foizi esa sukut boʻyicha ayol ovozida gapiradi.
Oʻzbekistonda AKT sohasida tahsil olayotgan ayollar soni olti yil ichida besh baravar oshdi, ularning shu yoʻnalish talabalari orasidagi ulushi 23 foizga yetdi, ayollarning oliy ta’lim bilan umumiy qamrovi esa 40 foizni tashkil etadi.
Kontekst
Tafovut oʻz-oʻzida emas, balki shu bilan muhim: tizim oʻtmishdagi qarorlar va kimdir tanlagan qoidalardan oʻrganadi, shuning uchun ishlab chiquvchiga normal tuyulgan narsa unda «me’yor»ga aylanadi. Amazon holati har qanday deklaratsiyadan koʻra yaqqolroq: vosita kamsituvchi boʻlishi uchun moʻljallanmagan, u shunchaki kompaniyada ilgari kimlar ishga olinganini takrorladi. Oʻzbekiston uchun bu endi nazariy suhbat emas: kardiologiya, gepatologiya, oftalmologiya va gematologiyada ishga tushirish rejalashtirilmoqda sun’iy intellektga asoslangan oʻntagacha yechim, davlat esa ijtimoiy ahamiyatli loyihalarga oʻzining sun’iy intellekt quvvatlaridan foydalanish imkonini allaqachon ochgan, bu haqda yozgan edik. Algoritm tashxis qoʻyishda yoki nomzodlarni saralashda ishtirok etadigan joyda uni oʻqitganlarning bir xilligi deklaratsiyalar bilan emas, balki ma’lumotlar tarkibi va turli guruhlarda sinash orqali tekshiriladi. Qarshi harakat ham bor: dunyoda sun’iy intellekt muhandisligi koʻnikmalariga ega ayol asoschilar ulushi 2019-yildagi 2,3 foizdan 2026-yilning birinchi yarmida 8,7 foizga oshdi, bu yerda esa AKT talaba qizlari soni besh baravar koʻpaydi. Asosiy savol — bu oʻsish qarorlar qabul qilinadigan lavozimlargacha yetib boradimi: dunyoda sun’iy intellekt kompaniyalari yuqori boshqaruvida ayollar 25,3 dan 27,7 foizgacha, sukut boʻyicha oʻrnatiladigan qoidalar esa aynan oʻsha yerda belgilanadi.