Qonunchilik palatasi «Kapital bozori toʻgʻrisida»gi qonun loyihasini 28-iyul kuni birinchi oʻqishda qabul qildi. Hozir u ikkinchi oʻqishga tayyorlanmoqda. Loyiha 5-oktyabr kuni Istiqbolli loyihalar milliy agentligi, Xalqaro moliya korporatsiyasi va BMT Taraqqiyot dasturi tashkil etgan davra suhbatida muhokama qilindi. Muhokamada Senat va Qonunchilik palatasi vakillari qatnashdi. Agentlik qonun yil oxirigacha qabul qilinishini kutmoqda.

Hujjat 2015-yilgi qonunning oʻrnini bosadi. U paytda unda 9 bob va 64 modda bor edi, loyihada esa — 16 bob va 123 modda, bu haqda Gazeta.uz agentlik taqdimotiga tayanib xabar bermoqda. Hozircha bu loyiha, u hali qabul qilinmagan va amal qilmaydi.

Aynan nima oʻzgaradi

Yangi instrumentlar. Loyiha hosila instrumentlarni joriy etadi: opsionlar, svoplar, fyucherslar va forvardlar. Bu kelajakdagi sana yoki narx boʻyicha bitimlar haqidagi shartnomalar boʻlib, tavakkalchiliklarni sugʻurtalash uchun kerak. Qonunda shuningdek qoplangan va sekyuritizatsiyalangan obligatsiyalar, barqaror rivojlanish obligatsiyalari va sukuk paydo boʻladi. Sukuk — daromadi foizga emas, aktiv yoki qoʻshma biznesga bogʻlangan islomiy qimmatli qogʻozlar. Davlat sukuklarini, masalan, Markaziy bank chiqarishi mumkin.

Chet elliklar uchun kirish. Loyiha xorijiy «nominal egalar»ni — Markaziy depozitariyda toʻgʻridan-toʻgʻri hisobvaraqlar ochishi va oʻz mijoz-investorlari nomidan harakat qilishi mumkin boʻlgan xorijiy saqlovchi banklar va depozitariylarni joriy etadi. Agentlik bu norezidentlarning bozorga chiqishini sezilarli osonlashtirishini kutmoqda.

Soliqlar. Xorijiy valyutadagi obligatsiyalar va sukuk boʻyicha daromadlar uchun 2038-yilgacha soliqlardan ozod qilish taklif etilmoqda.

Regulyator. Loyihaga koʻra agentlik qimmatli qogʻozlar muomalasini toʻxtata oladi, chiqarilishni roʻyxatdan oʻtkazishni rad etishi va obligatsiyalarni muddatidan oldin investorlarga tegishli daromadni toʻlagan holda toʻlashni talab qilishi mumkin. Agentlik shuningdek, nazorat uchun zarur boʻlsa, oʻzi jarima tayinlay oladi va bank siri hisoblangan ma’lumotlarni soʻrashi mumkin. Agentlik bunday vakolatlarni qimmatli qogʻozlar bozori regulyatorlarining xalqaro tashkiloti IOSCO standartlari bilan bogʻlaydi.

Bu nima uchun kerak

Raqamlar qonun nima uchun hozir tayyorlanayotganini koʻrsatadi. Agentlik taqdimoti ma’lumotlariga koʻra, bozor kapitalizatsiyasi 2023-yildagi 171,4 trln soʻmdan 2025-yilda 284,6 trlngacha oshdi. Agentlikning oʻzi ham zaif tomonlarni sanaydi: past likvidlik, zaif infratuzilma, cheklangan nazorat vakolatlari va norezidentlar uchun qiyinchiliklar. Likvidlik qimmatli qogʻozni tez va tushunarli narxda sotish mumkinligini bildiradi.

Islom moliyasi Oʻzbekiston uchun ham yangi yoʻnalish. Taqdimot ma’lumotlariga koʻra, jahon islom moliyalashtirish hajmi 2025-yilda 6 trln dollar deb baholangan, shundan taxminan 1 trlni sukukka toʻgʻri kelgan.

Kontekst

2015-yilgi qonun boshqa bozor uchun yozilgan edi. Oʻshandan beri yangi moliyaviy mahsulotlar uchun «regulyator qum qutisi» va valyuta obligatsiyalarini chiqarish rejalari paydo boʻldi. Loyiha Prezidentning 2025-yil 18-dekabrdagi farmonini ijro etish uchun tayyorlangan, uni ishlab chiqishda bir qator xalqaro tashkilotlar, jumladan Xalqaro moliya korporatsiyasi va BMT Taraqqiyot dasturi yondashuvlari hisobga olingan.

Bu investorlar, biznes va oddiy odamlar uchun nimani anglatadi?

Biznes uchun asosiysi — pul jalb qilishning yangi usullari: sukuk, valyutadagi obligatsiyalar, sekyuritizatsiya. Soliq imtiyozlari hozircha faqat taklif qilingan va ularning taqdiri qonunning yakuniy variantiga bogʻliq. Agentlik fond bozori orqali mablagʻ jalb qilish 2026-yildagi 10 trln soʻmdan 2030-yilda 20 trlngacha oshishini bashorat qilmoqda. Bu agentlikning prognozi, tasdiqlangan natija emas.

Xususiy investorlar uchun muvozanat muhim. Bir tomondan, regulyator himoya uchun koʻproq vosita oladi: savdoni toʻxtatish, shubhali chiqarilishni roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish. Boshqa tomondan, eng murakkab mahsulotlar faqat «malakali investorlar»ga — bilim, tajriba va yetarli mablagʻni tasdiqlaganlarga ochiq boʻladi. Qaysi qimmatli qogʻozlar bu roʻyxatga kirishini agentlikning oʻzi belgilaydi.

Qonun ishlayotganini qanday tushunish mumkin

Qonunning oʻzi bozorni jonlantirmaydi. Natija belgilari: savdo aylanmalari va oson sotiladigan qimmatli qogʻozlar ulushi oshdimi; sukukning real chiqarilishlari va xorijiy egalarning hisobvaraqlari paydo boʻldimi; regulyator yangi vakolatlarni qanchalik shaffof qoʻllaydi, chunki aniq mezonlarsiz jarimalar va toʻxtatishlarning oʻzi xavfga aylanadi. Hozircha ikkinchi oʻqishga qanday tuzatishlar kiritilishi va qonun osti tartibga solish qanday boʻlishi noma’lum.