Oʻzbekistonda «Tashabbusli budjet»ning ikkinchi mavsumi davom etmoqda. Ovoz berish 22-avgustda boshlandi va 31-avgustgacha davom etadi — shunday jadval hukumat portalida e’lon qilingan.
Ovoz berish bilan birga tanish muammo ham qaytmoqda: ma’muriy resurs yordamida loyihani gʻolib qilishga urinishlar. Xodimlardan muayyan tashabbusni qoʻllab-quvvatlash, qarindoshlarini jalb etish, belgilangan miqdorda ovoz yigʻish yoki natija haqida hisobot berish soʻralishi mumkin.
Davlat mehnat inspeksiyasi ogohlantiradi: insonni muayyan loyihaga ovoz berishga yoki tanishlari orasida ovoz yigʻishga majburlashsa, u 1176 qisqa raqamiga murojaat qilishi mumkin. Bunday talablar mehnat qonunchiligiga zid.
Qanday jarimalar belgilangan?
Ma’muriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 51-moddasida mehnatga ma’muriy tarzda majburlash uchun bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravaridan 100 baravarigacha jarima belgilangan.
Hozir bir BHM 412 ming soʻmni tashkil etadi. Demak, jarima miqdori 20,6 mln soʻmdan 41,2 mln soʻmgacha boʻlishi mumkin.
Majburlash ta’lim tashkilotining pedagog xodimiga nisbatan qoʻllansa, jazo qat’iyroq — 100 BHMdan 150 BHMgacha yoki 41,2 mln soʻmdan 61,8 mln soʻmgacha.
Qoʻngʻiroqdan keyin jarima oʻz-oʻzidan belgilanmaydi. Murojaat koʻrib chiqilishi, huquqbuzarlik fakti esa vakolatli organ tomonidan aniqlanishi kerak.
Iltimos qayerda tugab, majburlash qayerda boshlanadi
Loyihani qoʻllab-quvvatlashga chaqirishning oʻzi hali huquqbuzarlik degani emas. Rahbar yoki hamkasb tashabbus haqida gapirib, unga ovoz berishni taklif qilishi mumkin.
Muammo xodimda amalda tanlov qolmaganda boshlanadi. Masalan, ovoz berish xizmat topshirigʻiga aylantirilsa, ma’lum miqdorda ovoz yigʻish, qarindoshlarni jalb qilish, skrinshot yuborish talab etilsa yoki rad javobi uchun oqibatlar bilan tahdid qilinsa.
Oʻzbekiston Mehnat kodeksi majburiy mehnatni insondan moddiy, jismoniy yoki ruhiy ta’sir koʻrsatish tahdidi ostida talab etiladigan va u ixtiyoriy ravishda rozi boʻlmagan ish yoki xizmat sifatida belgilaydi.
Bosim ish chati yoki messenjer orqali oʻtkazilsa, yozishmalar, ovozli xabarlar va tasdiq yuborish talablarini saqlab qoʻygan ma’qul. Bu materiallar murojaatni koʻrib chiqishda yordam berishi mumkin. Sana, rahbarning ismi va aniq tahdid yoki talablarni ham qayd etish foydali.
Xodimni majburiy mehnatga jalb qilgani uchun ish beruvchi ma’muriy javobgarlikka, jumladan, miqdori ma’muriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan belgilangan jarimaga tortilishi mumkin. Oqibatlar tashabbusning oʻzi uchun ham yuzaga kelishi mumkin: ovozlari sun’iy koʻpaytirilgan loyiha ovoz berishdan chetlatilishi mumkin.
Kontekst
«Tashabbusli budjet» aholiga oʻz hududlari uchun loyihalar taklif etish va budjet mablagʻlarining bir qismi qayerga yoʻnaltirilishi boʻyicha ovoz berish imkonini beradi. Bular yoʻllarni ta’mirlash, obodonlashtirish, ichimlik suvi bilan ta’minlash, maktablar, bogʻchalar va tibbiyot muassasalarini yangilash boʻlishi mumkin.
2026-yilning ikkinchi mavsumida fuqarolar 23,5 mingdan ortiq tashabbus kiritdi. Saralashdan soʻng loyihalar ovoz berishga qoʻyildi, gʻoliblar esa mahalliy budjetlardan moliyalashtiriladi.
Bu mavsumda qurilish va ta’mirlash loyihalarining eng yuqori qiymati qariyb 1,6 mlrd soʻmni, jihozlash loyihalariniki esa 824 mln soʻmni tashkil etadi. Shu sababli ovozlar uchun raqobat keskin boʻlishi mumkin: gʻalaba yoʻl, maktab yoki boshqa obyekt uchun real mablagʻ degani.
Ammo ma’muriy resurs dasturning asosiy tamoyilini buzadi. Ovozlar rahbarlarning topshirigʻi bilan yigʻilsa, natija aholi qaysi loyihalarni haqiqatan qoʻllab-quvvatlashini emas, qaysi tashkilotda qaram xodimlar koʻproq ekanini koʻrsatadi. Bunday holda Open Budget fuqarolar ishtiroki vositasidan rahbarlar musobaqasiga aylanishi mumkin.
Bu fuqarolar uchun nega muhim
Majburlash ustidan shikoyat nafaqat muayyan xodimni himoya qiladi. U butun tizimning mazmunini saqlashga yordam beradi: budjet mablagʻlari odamlar ixtiyoriy tanlagan loyihalarga ajratilishi kerak.
«Tashabbusli budjet»ning tamoyili oddiy — har bir inson qaysi tashabbusni qoʻllab-quvvatlashini mustaqil hal qiladi. Ovoz xizmat topshirigʻining bir qismiga aylanishi bilan bu tamoyil ishlamay qoladi.