20-avgustda Prezident Shavkat Mirziyoyev «Oʻzbekiston Respublikasi Kriptologiya, axborot xavfsizligi va innovatsion texnologiyalar instituti faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida»gi PQ-300-son qarorni imzoladi. Qaror ertasi kuni kuchga kirdi. Institut Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti (TATU) huzuridagi Radioelektron tizimlar va axborot texnologiyalari markazi negizida tashkil etilib, barcha vazifalar, huquqlar va majburiyatlar boʻyicha uning huquqiy vorisi maqomini oldi.

Institut faoliyatining ikki asosiy yoʻnalishi bor. Birinchisi — ta’lim: kriptologiya, axborotni himoya qilish, kiberxavfsizlik, sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va raqamli kriminalistika boʻyicha mutaxassislarni qayta tayyorlash hamda malakasini oshirish, jumladan, davlat buyurtmasi asosida. Ikkinchisi — texnik, mohiyatan nazorat yoʻnalishi boʻlib institutga davlat organlari va muhim infratuzilma obyektlari axborot tizimlarini kiberxavfsizlik talablariga muvofiqligi boʻyicha ekspertizadan oʻtkazish, ularni attestatsiyalash, shuningdek, axborotni kriptografik himoya qilish vositalarini ishlab chiqish va sertifikatlash topshirilgan. Bu ishlar kiberxavfsizlik sohasidagi vakolatli organ bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

Institut ushbu sohadagi yetakchi davlat muassasasi etib ham belgilandi va shu yoʻnalishlarda mutaxassislar tayyorlaydigan boshqa oliy ta’lim muassasalari ishini muvofiqlashtirish huquqini oldi.

Bir vaqtning oʻzida oʻqitish va tekshirish

Amalda bu ayni bir muassasa ham soha uchun kadrlar yetishtirishi, ham muayyan davlat organlarining axborot tizimlari xavfsizlik talablariga muvofiqligini baholashi. Ilgari bu vazifalar birorta ixtisoslashgan oliy ta’lim muassasasiga bunday aniq biriktirilmagan edi.

Institutning tijorat faoliyati bilan shugʻullanish imkoniyati ham bor. Qaror unga alohida yuridik shaxs maqomiga ega shoʻba ilmiy-ishlab chiqarish va konsalting markazlarini tuzish, boshqa kompaniyalar kapitalida ishtirok etish, xorijlik mutaxassislarni jalb qilish va, ayniqsa e’tiborlisi, ishlab chiqariladigan texnik vositalar hamda xizmatlar, jumladan, davlat organlari budjet mablagʻlari hisobidan xarid qiladiganlari qiymatiga 25 foizgacha ustama belgilashga ruxsat beradi. Ya’ni institut bir vaqtning oʻzida himoya vositalarini sertifikatlashi va ularni davlatning oʻziga ustama bilan sotishi mumkin. Qarorda bu rollarni ajratish masalasi koʻtarilmagan.

Kadrlar uchun alohida ragʻbat ham nazarda tutilgan: institut xodimlariga Toshkent viloyatida uy-joy uchun imtiyozli ipoteka beriladi — boshlangʻich badal 15 foizdan, muddat 20 yilgacha.

Kontekst

Institut noldan paydo boʻlmadi. Ikki yil avval Prezident «Kriptologiya sohasida ta’lim va ilm-fanni rivojlantirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida»gi 2024-yil 15-avgustdagi PQ-293-son qarorni imzolagan edi. Endi alohida muassasa shaklini olgan yoʻnalishga aynan shu hujjat asos solgan. 2026-yil martida Prezident 2026–2030-yillarga moʻljallangan Kiberxavfsizlik strategiyasini tasdiqlab, ushbu sohada texnologik mustaqillik, muhim infratuzilmani himoya qilish va kiberhodisalarni kuzatish milliy tizimini yaratish vazifalarini belgilagan, deb yozgan Gazeta.uz. Yangi institut ushbu strategiyani amalga oshiruvchi tashkiliy elementlardan biridir.

2026-yil yanvar oyi oxirida uchta idoraning tizimi buzib kirilgan — Raqamli texnologiyalar vazirligi ma’lumotlariga koʻra, shaxsga doir ma’lumotlarning qariyb 60 ming noyob yozuvi tarqalgan. Oʻsha paytda, 27-yanvarda Prezident IIVning kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish boshqarmasi ishini ochiq tanqid qilib, fuqarolarga yetkazilgan zarar 2 trln soʻmdan oshgani, bunday ishlarning ochilishi esa 8 foizdan pastligini qayd etgan: «Natija qani?» — deb soʻragan u mas’ullardan.

Bu davlat organlari va raqamli xizmatlar foydalanuvchilari uchun nimani anglatadi?

Davlat organlari uchun institut endi axborot tizimlari tekshiruvdan oʻtishi kerak boʻlgan idoralardan biriga aylanadi. Ammo bunday tekshiruvlar qanchalik tez-tez oʻtkazilishi va nomuvofiqlik uchun qanday oqibatlar boʻlishi qarorning oʻzida batafsil yozilmagan.

Davlat raqamli xizmatlarining oddiy foydalanuvchilari uchun bu qarorning bevosita ta’siri kam: u fuqarolar uchun yangi shikoyat kanali yoki ma’lumotlar sizib chiqqanda kompensatsiya olishning alohida mexanizmini yaratmaydi. Foydalanuvchilar uchun asosiy himoya vositasi — Yagona identifikatsiya tizimi (OneID)dagi mavjud oʻzgarishlar: endi shaxsga doir ma’lumotlardan foydalanishni mustaqil tasdiqlash kerak.

Bu soha mutaxassislari uchun institut imkoniyatlarni sezilarli kengaytiradi: koʻproq moliyalashtirish, bir vaqtning oʻzida ilm-fan va sertifikatlash bilan shugʻullanish huquqi, imtiyozli ipoteka. Bu bunday kadrlarning Oʻzbekistonda qolish-qolmasligiga sezilarli ta’sir qilishi mumkin.

Islohot ish berganining haqiqiy mezoni uzun vakolatlar roʻyxatiga ega yangi muassasa paydo boʻlishi emas, yanvardagiga oʻxshash hodisalar soni kamayishi va kiberjinoyatlarning ochilish darajasi oshishidir — hozir u hatto 8 foizga ham yetmaydi. Vaqt oʻtishi bilan alohida yechim talab qilishi mumkin boʻlgan masala ham bor: bitta muassasa ichida regulyator, sertifikatlovchi va himoya vositalari yetkazib beruvchisi rollarini birlashtirish manfaatlar toʻqnashuvini yaratmaydimi.

Hujjatlar