Oʻzbekiston «yashirin tranzit tarmogʻi»da: Oq uy roʻyxati ortida nima turibdi?

Oq uy Oʻzbekistonni Xitoy tovarlari Amerika bojlarini chetlab oʻtishi mumkin boʻlgan 40 dan ortiq iqtisodiyot qatoriga kiritdi. Hisobotda birorta Oʻzbekiston kompaniyasi ham, hukumat koʻmagi haqidagi dalillar ham yoʻq. Ammo Amerika bojxonasi yuklarning kelib chiqishini sinchiklab tekshirishni va’da qilmoqda — bu esa eksportchilarga ham taalluqli.

«The Great Transshipment Scam» hisobotini Oq uyning Savdo va ishlab chiqarish siyosati boshqarmasi tayyorlagan. Oʻzbekiston roʻyxatga kiritilgani haqida 25-avgustda Gazeta.uz xabar berdi.

Hujjat 40 dan ortiq iqtisodiyotni uch darajaga ajratadi. Birinchisi — oʻz sanoatiga ega yirik savdo hamkorlari: Kanada, Yevropa Ittifoqi, Hindiston, Isroil, Yaponiya, Meksika, Janubiy Koreya va Tayvan. Ikkinchisi — Xitoy ta’minot zanjirlariga chuqur integratsiyalashgan mamlakatlar: Braziliya, Vyetnam, Indoneziya, Malayziya, Tailand va Turkiya. Uchinchisi — mualliflar talqiniga koʻra, arzon ishchi kuchi, erkin zonalar va bojxona omborlari bilan jozibador boʻlgan yigirmaga yaqin kichik iqtisodiyot. Bu guruhga Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Argentina, Gruziya va Qozogʻiston kiritilgan.

Oʻzbekiston «Bir makon, bir yoʻlning quruqlikdagi tugunlari» klasteriga kiritilgan. Unga nisbat berilgan rol — temiryoʻl va avtomobil tranziti, yuk partiyalarini birlashtirish va qayta yuklash.

Oq uy noqonuniy qayta yuklashdan AQSh koʻradigan zararni yiliga 34,2–89,6 mlrd dollar, 450 ming ish oʻrnining yoʻqolishi va YAIMning 113–150 mlrd dollarga kamayishi bilan baholaydi.

Roʻyxat qanday tuzilgan va unda nimalar yoʻq

Hisobot yangi bojlar joriy qilmaydi va tovar kelib chiqqan mamlakatni aniqlash qoidalarini oʻzgartirmaydi. U huquqni qoʻllash ustuvorliklarini belgilaydi: AQSh Bojxona va chegara xizmati deklaratsiyalarni kuchaytirilgan tartibda tekshirishi, Enforce and Protect Act — bojlarni chetlab oʻtishni aniqlash va toʻxtatish toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllashi hamda sun’iy intellekt asosida xavfli yetkazib berishlarni izlash tizimini ishlab chiqishi, deya qayd etadi huquqshunoslar hujjat sharhida.

Hisobotda yoʻq ma’lumotlar ham muhim. Unda birorta Oʻzbekiston yoki Qozogʻiston kompaniyasi nomi keltirilmagan va bu mamlakatlar hukumatlari bojlarni chetlab oʻtishga yordam berishi haqida dalillar yoʻq, deya e’tibor qaratdi Kursiv’ning ingliz tahririyati. Bu aniqlangan qoidabuzarlik emas, savdo va logistika tuzilmasiga asoslangan xavf bahosidir. Roʻyxatga tushish mamlakatga ayblov qoʻyilishini emas, Amerika nazorat organlarining yuklarga e’tiborini anglatadi.

Kontekst

AQSh 2018-yilda Xitoyga qarshi bojlar joriy etgach, Xitoy tovarlarini uchinchi mamlakatlar orqali yoʻnaltirish sezilarli amaliyotga aylandi. Eksportchilar minimal qayta ishlash yoki oddiy qayta yuklash orqali kelib chiqish mamlakatini oʻzgartirish mumkin boʻlgan yoʻnalishlarni izlagan. Bu jihatdan Oʻzbekiston hajmlari bilan emas, geografiyasi bilan qiziq: mamlakat orqali Xitoyni Kaspiy va Yevropa bilan bogʻlovchi temiryoʻl hamda avtomobil yoʻlaklari oʻtadi.

Hisobot Toshkent va Vashington yaqinlashayotgan davrda e’lon qilindi. 2025-yil noyabrida C5+1 sammitida milliardlab dollarlik tijorat bitimlari imzolangan, 2026-yil iyunida esa tomonlar «erta hosil» savdo paketi haqida e’lon qilib, oʻzaro savdo va investitsiyalar toʻgʻrisidagi bitim boʻyicha muzokaralarni jadallashtirgan.

Roʻyxatdagi boshqa mamlakatlar tez javob berdi. Xitoy milliy xavfsizlik vajlarini Xitoy kompaniyalariga qarshi qoʻllashga qarshi ekanini bildirib, ehtimoliy javob choralari haqida ogohlantirdi. Yevrokomissiya Yevropa Ittifoqining tartibga solish mustaqilligi muhokama qilinmasligini ta’kidladi. Singapur qonunlarni chetlab oʻtishga yoʻl qoʻymasligini bildirdi. Material tayyorlangan vaqtda Oʻzbekiston idoralarining ochiq munosabatini topishning imkoni boʻlmadi.

Bu Oʻzbekiston eksportchilari uchun nimani anglatadi?

Amaliy ta’sir sanksiyalar emas, hujjat ishlari boʻladi. Deklaratsiyalarni kuchaytirilgan tartibda tekshirish Xitoy qismlaridan iborat, Oʻzbekiston orqali AQShga ketayotgan yoki shu yerda Xitoy xomashyosidan ishlab chiqarilgan yuk partiyalarining kelib chiqishini yanada ishonchli tasdiqlashga toʻgʻri kelishini anglatadi. Bu qoʻshimcha vaqt, xarajat va chegarada kechikish xavfi demakdir. Hozircha bu kuzatilayotgan emas, kutilayotgan oqibat: ochiq manbalarda Oʻzbekiston yuklari tekshiruvi amalda kuchaytirilgani haqida xabarlar yoʻq.

Davlat uchun masala kengroq. Roʻyxat AQSh bilan savdo bitimi boʻyicha muzokaralar fonida paydo boʻldi, Oʻzbekiston tomonining pozitsiyasi esa ochiq bildirilmagan: u hisobot metodologiyasini qabul qiladimi, «yashirin tarmoq»ka kiritilishiga e’tiroz bildiradimi, tovarlar kelib chiqishi boʻyicha oʻz nazoratini kuchaytirmoqchimi.

Bu signal qanchalik jiddiyligini ikki belgidan bilish mumkin boʻladi: Oʻzbekiston idoralarining rasmiy javobi paydo boʻladimi va Xitoy butlovchi qismlari bilan ishlaydigan kompaniyalarda AQShga eksportni rasmiylashtirish amaliyoti oʻzgaradimi. Yaqin oylarda ikkalasi ham yuz bermasa, hisobot burilish emas, ogohlantirish boʻlib qoladi.