Bu Oʻzbekistondagi birinchi shunday litsenziya boʻlib, qaror Markaziy bank boshqaruvining 2026-yil 23-oktyabrdagi 28/1-sonli qarori bilan qabul qilingan.
Litsenziya «Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida»gi qonunning 5¹-moddasida sanab oʻtilgan islomiy moliyaviy operatsiyalarni qamrab oladi. Bular mijozni moliyalashtirish yoki foydani taqsimlash sharti bilan investitsiya qoʻyilmalariga mablagʻlarni jalb qilish, xuddi shunday agentlik shartnomasi asosida, tovarni boʻlib-boʻlib sotish orqali va tovarlar uchun oldindan haq toʻlash orqali moliyalashtirish, birgalikdagi faoliyat yoki ustav kapitalida ishtirok etish orqali moliyalashtirish, shuningdek, mol-mulkni sotib olish huquqi bilan islomiy ijaraga berishdir. Banklar qonunchilikka zid boʻlmagan va islomiy moliya standartlariga mos keladigan boshqa operatsiyalarni ham amalga oshirishlari mumkin.
Litsenziya muddati cheklanmagan holda beriladi, uni boshqa shaxslarga berish taqiqlanadi. Bank bir vaqtning oʻzida oddiy va islomiy litsenziyalarga ega boʻlishga haqli: qonun ularning har biri uchun operatsiyalar toʻplamini ajratib koʻrsatadi. Amaldagi bankning arizasi koʻpi bilan ikki oy davomida koʻrib chiqiladi, hujjatlar toʻplamiga aksiyadorlar umumiy yigʻilishi qarori, yangilangan ustav, islomiy moliya boʻyicha kengash toʻgʻrisidagi ma’lumotlar va uch yillik biznes-reja kiradi.
Kontekst
Islomiy bank faoliyatini qonunchilikka joriy etuvchi OʻRQ-1126-sonli Qonun Qonunchilik palatasi tomonidan 2025-yil 11-noyabrda qabul qilingan, Senat tomonidan 2026-yil 5-fevralda ma’qullangan, 27-martda imzolangan va 2026-yil 29-iyundan kuchga kirgan. U Markaziy bankka kredit tashkilotlari uchun islomiy moliya standartlarini tasdiqlash va Islomiy moliya boʻyicha kengash tuzish huquqini berdi.
Islomiy moliya nima?
Islomiy moliya — shariat, ya’ni islom diniy huquqi me’yorlari boʻyicha tuzilgan moliyaviy xizmatlar tizimidir. Bundan bir nechta qoidalar kelib chiqadi, ularni Jahon banki tavsiflaydi: har qanday shakldagi qarz foizi (riba) taqiqlanadi, daromad ayirboshlashdan yoki tomonlar oʻrtasida xavfni taqsimlashdan kelishi kerak; bitim shartlarida haddan tashqari noaniqlik (garar) taqiqlanadi; bitimlar haqiqiy aktivlar yoki xoʻjalik faoliyatiga asoslanishi kerak; shariat taqiqlagan faoliyat turlarida ishtirok etish mumkin emas.
Islomiy bank oddiy bankdan nimasi bilan farq qiladi?
Oddiy bank kredit beradi va undan foiz oladi: pulning oʻzi daromad keltiradi. Islomiy bank foiz olmaydi, shuning uchun moliyalashtirish real aktiv bilan bitim yoki ishda ishtirok etish shaklida rasmiylashtiriladi. Qaysi sxemalarga qonun yoʻl qoʻyadi: bank mijozga tovarni boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan sotadi, tovar uchun oldindan haq toʻlaydi, mijoz bilan birgalikda faoliyat yuritadi yoki uning kompaniyasi kapitaliga kiradi, mulkni sotib olish huquqi bilan ijaraga beradi. Foizlar bilan bir qatorda qonunda islomiy operatsiyalar boʻyicha «ustama haq miqdori» va «foydadan ulush» ham tilga olinadi.
Qonunda belgilangan boshqa farqlar ham mavjud. Foydani taqsimlash sharti bilan joylashtirilgan va agentlik shartnomasi boʻyicha omonatlar butun summani qaytarish majburiyatini nazarda tutmasligi mumkin. Oddiy banklar uchun amal qiladigan savdo va kompaniyalar kapitalida ishtirok etish boʻyicha cheklovlar islomiy operatsiyalarga tatbiq etilmaydi. Har bir bunday bankda islomiy moliya boʻyicha kengash ishlaydi, islomiy operatsiyalar hisobi alohida yuritiladi, Markaziy bankda esa besh kishidan iborat kengash tuziladi: u islomiy moliya standartlarini ishlab chiqadi va bahsli masalalar boʻyicha tushuntirishlar beradi. Open Bank qaysi mahsulotlarni va qachon ishga tushirishi haqida Markaziy bank xabar bermadi.