O‘zbekiston Markaziy banki banklarni kiberyetuklik darajalariga ajratadi
O‘zbekiston banklarining kiberhujumlarga tayyorligi baholanib, ularga kiberyetuklikning to‘rt darajasidan biri berilishi mumkin. Markaziy bank 2027-yildan xavfga asoslangan nazoratga o‘tishni rejalashtirmoqda: tashkilot qanchalik yirik va ehtimoliy zarar qanchalik katta bo‘lsa, talablar shunchalik qat’iy bo‘ladi. Ammo karta egalari uchun reytingning o‘zi emas, yangi tizim hujumlarni tezroq to‘xtatish va hisobvaraqlardagi pullarni himoya qilishga yordam berishi muhim.
O‘zbekiston Markaziy banki tijorat banklarining kiberxavfsizligini nazorat qilishga yondashuvni o‘zgartirishga tayyorlanmoqda. Regulyator nafaqat majburiy talablarga rioya etilishini, balki xavflar darajasi va har bir tashkilotning hodisalarga amaldagi tayyorligini ham hisobga olmoqchi.
Bobojonovning so‘zlariga ko‘ra, Markaziy bank bank sektorining kiberxavfsizlik strategiyasi va tijorat banklarining yetukligini hisobga olgan holda xavflarni baholash metodologiyasi ustidagi ishlarni yakunlagan. Yangi tizimni 2027-yilda joriy etish rejalashtirilmoqda.
Banklar uchun kiberyetuklikning to‘rt darajasi belgilanadi. Muhim ahamiyatga ega tashkilotlarga qat’iyroq talablar qo‘yiladi. Mijozlari kamroq va raqamli xizmatlari doirasi cheklangan banklar uchun talablar yengilroq bo‘ladi. Tekshiruvlarni birinchi navbatda past baho olgan tashkilotlarda o‘tkazish rejalashtirilmoqda.
Metodologiya hozircha jamoatchilikka taqdim etilmagan. Shu sababli to‘rt daraja qanday nomlanishi, baholashga qaysi ko‘rsatkichlar kiritilishi va keyingi bosqichga o‘tish uchun bank nimalar qilishi kerakligi noma’lum.
Rasmiy talablardan — bardoshlilikni tekshirishga
Hozir nazorat ko‘p jihatdan majburiy qoidalarning bajarilishiga qaratilgan: bank kiberxavfsizlik xizmatini tuzganmi, ichki siyosatini tasdiqlaganmi, ma’lumotlar bazalarini himoya qiladimi va hujumlar haqida regulyatorga xabar beradimi.
Xavfga asoslangan model bunga bankning amaldagi barqarorligini baholashni ham qo‘shishi kerak. Biroq Markaziy bank aynan qaysi imkoniyatlarni tekshirishini hozircha tushuntirmagan.
Xalqaro amaliyotda faqat hujjatlar va himoya dasturlari mavjudligi baholanmaydi. Bankning hujumni o‘z vaqtida aniqlashi, uning tarqalishini cheklashi, muhim operatsiyalarni davom ettirishi va uzilishdan keyin faoliyatini tiklay olishi muhim. Rahbariyatning harakatlari, xodimlarning tayyorgarligi hamda tashqi IT-xizmat yetkazib beruvchilarning xavfsizligi ham hisobga olinadi.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi mutanosib va natijaga yo‘naltirilgan nazoratni kiberxavflarni tartibga solishning samarali amaliyotlari qatoriga kiritadi. Bank nazorati bo‘yicha Bazel qo‘mitasi ham regulyatorlar tashkilotlarning standartlarga faqat rasmiy muvofiqligini emas, haqiqiy tahdidlarga bardoshliligini tobora ko‘proq baholayotganini qayd etadi.
Bu kichik banklarga asosiy himoya choralaridan tejashga ruxsat berilishini anglatmaydi. Minimal talablar barcha uchun saqlanishi kerak. Tekshiruvlarning qamrovi va davriyligi, shuningdek, bank ko‘lami hamda hujumning ehtimoliy oqibatlariga mos qo‘shimcha choralar farq qilishi mumkin.
Kontekst
O‘zbekistonda bank kiberxavfsizligi tizimi noldan shakllantirilayotgani yo‘q. CERT-CBU markazi 2021-yildan buyon faoliyat yuritadi. Uning vazifalariga xavflarni kuzatish, hodisalar haqida axborot almashish, banklar, to‘lov tashkilotlari va to‘lov tizimlari operatorlaridagi tahdidlarning oldini olish kiradi, deb ko‘rsatadi Markaziy bank.
2025-yil aprel oyida Prezidentning PQ-153-son qarori bilan mijozlarning moliyaviy xavfsizligi banklar va to‘lov tashkilotlarining ustuvor vazifalaridan biri etib belgilangan. Hujjatda kiberjinoyat moliya tashkiloti xavfsizlik talablariga rioya qilmagani sababli yuz bergan bo‘lsa, zararni shu tashkilotdan undirish tartibini joriy etish topshirilgan. Shuningdek, Markaziy bankning markazlashgan antifrod tizimini yaratish va moliya tashkilotlarining tranzaksiya ma’lumotlarini regulyatorning yagona platformasiga integratsiya qilish nazarda tutilgan.
Kiberyetuklikning to‘rt darajasi ushbu tizimning navbatdagi bosqichiga aylanishi mumkin. Ammo baholar mijozlarga ochiq bo‘ladimi va past ko‘rsatkichli banklarni qanday oqibatlar kutayotgani hozircha noma’lum.
Bu bank mijozlari uchun nimani anglatadi?
Mijoz uchun bankka qaysi raqam yoki rang berilishi muhim emas. Tashkilot shubhali operatsiyani qanchalik tez aniqlashi, pul o‘tkazmasini bloklashi, ma’lumotlar sizib chiqishi haqida xabar berishi va hujumdan keyin mobil ilova ishini tiklashi muhimroq.
Shu bilan birga, yangi tizim moliyaviy firibgarlik muammosini o‘z-o‘zidan hal qilmaydi. Ko‘plab jinoyatlar bank tizimiga buzib kirish bilan emas, ijtimoiy muhandislik bilan bog‘liq — odam firibgarlar bosimi ostida kod, parol yoki karta ma’lumotlarini o‘zi aytib beradi. Bunda nafaqat texnik choralar, balki banklarning aloqa operatorlari bilan hamkorligi va mijozlar uchun tushunarli ogohlantirishlar ham zarur.
Zararni qoplash — alohida masala. PQ-153-son qarorda jinoyat moliya tashkiloti xavfsizlik qoidalariga rioya qilmagani oqibatida sodir bo‘lsa, mablag‘ni undan undirish mexanizmini joriy etish nazarda tutilgan. Ammo mijozga shaffof tartib kerak: bankning aybini kim aniqlaydi, ariza qayerga beriladi, u qancha muddatda ko‘rib chiqiladi va pul qachon qaytariladi.
Yangi modelning foydasi kiberyetuklik darajalari haqiqiy tekshiruvlar, zaifliklarni bartaraf etishning majburiy muddatlari va qoidabuzarliklar uchun javobgarlik bilan bog‘lansa seziladi. Mijoz nafaqat ilova qulayligi va omonat foizlarini, balki bankning uning puli va ma’lumotlarini himoya qilish qobiliyatini ham baholashi uchun Markaziy bank natijalarning hech bo‘lmasa bir qismini ochiqlashi ham muhim.
Agar to‘rt daraja aniq oqibatlarsiz ichki tasnif bo‘lib qolsa, mijozlarning aksariyati o‘zgarishni shunchaki sezmaydi.